ციფრული ჰიგიენა და დუმსქროლინგი: როგორ ვმართოთ ინფორმაციული სტრესი - მკურნალი.გე

ლალი ჩხიკვაძე

ინფორმაცია, რომელიც, წესით, რეალობაში ორიენტირებას უნდა გვიადვილებდეს, სულ უფრო ხშირად ქრონიკული სტრესის მთავარი წყარო ხდება.

რას ამბობენ მეცნიერები: ციფრული შფოთვის რეალური რისკები

სამეცნიერო დაკვირვებები სრულად ადასტურებს ინფორმაციის გადატვირთვით გამოწვეულ პრობლემებს:

• 2021 წელს ჩატარებულმა სტუდენტთა გამოკითხვამ (შფოთვის თვისებების შკალის გამოყენებით) გამოკითხულთა 59%-ში შფოთვის მაღალი დონე აჩვენა - ანუ აშკარა გარეგანი გამომწვევი მიზეზის გარეშე წუხილის მუდმივი ტენდენცია.

• რეალური ცხოვრებისეული სტრესის ფონზე, გამოკითხულთა თითქმის 50%-მა ქცევითი დამოკიდებულება გამოავლინა - მათ მუდმივად სჭირდებოდათ ახალი ამბების არხის განახლება.

• გრძივი დაკვირვებები აჩვენებს, რომ ასეთ სიტუაციებში მყოფი ადამიანების 30%-ზე მეტს კლინიკურად დაუსვეს შფოთვისა და დეპრესიის სიმპტომების დიაგნოზი.

• 133 კვლევის გაერთიანებულმა ანალიზმა (244 000-ზე მეტი მონაწილე, 2020 წ.) დაადასტურა მყარი კორელაცია სოციალური მედიის პრობლემურ გამოყენებასა და დეპრესიის, შფოთვისა და დაბალი თვითშეფასების გაზრდილ დონეს შორის.

დასკვნა: ინფორმაციის გადატვირთვა სუბიექტური შეგრძნება კი არ არის, არამედ ფსიქიკური ჯანმრთელობის სრულად გაზომვადი რისკ-ფაქტორია.

რატომ იწვევს სიახლეები სტრესს?

კოგნიტურ-ქცევითი მიდგომის თანახმად, სტრესს წარმოქმნის არა თავად მოვლენა, არამედ ის, თუ როგორ ვუხსნით ჩვენ მას საკუთარ თავს. 1989 წელს ფსიქოლოგმა რიჩარდ საულ ვურმანმა შემოიღო ტერმინი „ინფორმაციული შფოთვა“ - მდგომარეობა, რომელიც ადამიანის მიერ გაგებულსა და მის წარმოდგენას შორის არსებული ნაპრალისგან წარმოიქმნება.

აქ მთავარი კატალიზატორი გაურკვევლობაა. ჩვენი ფსიქიკა პროგნოზირებადობისკენ ისწრაფვის, მკაფიო პასუხების არარსებობას კი საფრთხედ აღიქვამს. სწორედ ამიტომ ვწყვეტთ ჩვენივე ინფორმაციით გადატვირთვას: ვცდილობთ „მომავლისკენ გავიხედოთ“ და კონტროლის ილუზია მოვიპოვოთ. თუმცა, რადგან გლობალურ პროცესებზე კონტროლი შეუძლებელია, შფოთვა კიდევ უფრო იზრდება.

რა არის დუმსქროლინგი?

დუმსქროლინგი არის ნეგატიურ შინაარსში აკვიატებული ჩაძირვა (სქროლვა), რომელიც გრძელდება მზარდი სტრესისა და დაღლილობის მიუხედავად. ამ მდგომარეობას სამი ძირითადი ფაქტორი უწყობს ხელს:

1. ფიქრების გააზრება - შემაშფოთებელი აზრების ციკლური, დაუსრულებელი გამეორება.

2. ემოციური გამოფიტვა - თვითრეგულირების რესურსების კრიტიკული შემცირება.

3. გაურკვევლობის დაბალი ტოლერანტობა - გაურკვეველ სიტუაციებთან გამკლავების უუნარობა.

რატომ ზრდის სოციალური მედია შფოთვას?

სოციალური ქსელები შფოთვის აქტიური გამაძლიერებლები არიან, თუმცა, მთავარი მათი გამოყენების ბუნებაა.

• პასიური მოხმარება (არხში ჩართულობის გარეშე უაზრო გადახვევა) მეორე დღეს შფოთვის ზრდას იწვევს.

• აქტიური კომუნიკაცია (დისკუსიები და პირადი შეტყობინებები) ამ ნეგატიურ ეფექტს არ ავლენს.

აზროვნების ძირითადი მახეები:

• ჩვენ საფრთხეებს უფრო სწრაფად ვამჩნევთ და უფრო დიდხანს ვიმახსოვრებთ, ვიდრე პოზიტიურ სიგნალებს.

• ერთი განგაშის სიგნალს ხშირად გლობალური კატასტროფის დასაწყისად ვთარგმნით.

• ერთი ნეგატიური ინციდენტი ზოგად დასკვნებამდე მიგვიყვანს: „ყველაფერი ცუდადაა“, „არავის უნდა ენდო“, „გამოსავალი არ არის“.

ეს კოგნიტურ შეცდომები ყველასთვის საერთოა და პათოლოგიას არ წარმოადგენს, მაგრამ მათი არსებობის გაცნობიერება პირველი ნაბიჯია მათი მძევლობისგან გასათავისუფლებლად.

როგორ გავარღვიოთ მანკიერი წრე და რა გვეხმარება რეალურად?

როდესაც ადამიანი დასამშვიდებლად მუდმივად ამოწმებს სიახლეებს, ვითარდება მანკიერი წრე: შფოთვა → ინფორმაციის ძიება → ნეგატიური ამბების აღმოჩენა → გაზრდილი შფოთვა → კიდევ უფრო აკვიატებული ძიება.

რაც უფრო ხშირად ამოწმებთ ახალ ამბებს, მით უფრო საშიშად გეჩვენებათ სამყარო. მდგომარეობის შესამსუბუქებლად:

• გადახედეთ თქვენს საინფორმაციო რაციონს: აირჩიეთ 2-3 სანდო წყარო და დააწესეთ საზღვრები. მაგალითად, წაიკითხეთ ახალი ამბები დღეში მხოლოდ ორჯერ (12:00 და 19:00 საათზე), არა უმეტეს 30 წუთისა. 20:00 საათის შემდეგ კატეგორიულად მოერიდეთ ახალ ამბებს.

• სცადეთ ქცევითი ექსპერიმენტი: ჩაწერეთ თქვენი შეხედულებები. მაგალითად: „თუ ყოველ საათში არ შევამოწმებ ახალ ამბებს, რაღაც კრიტიკულს გამოვტოვებ“.

• შეაფასეთ შედეგები: გამოყავით დროის ორი ფანჯარა სიახლეებისთვის და 3-5 დღის შემდეგ ჰკითხეთ საკუთარ თავს: მოხდა რამე შეუქცევადი? შეიტყვეთ ყველაზე მნიშვნელოვანი ინფორმაცია ისედაც? შეიცვალა თქვენი შფოთვის დონე?

• შეადარეთ პროგნოზები რეალობას: უმეტეს შემთხვევაში აღმოაჩენთ, რომ კატასტროფა არ ხდება და სრული კონტროლის საჭიროების ილუზია სუსტდება.

ინფორმაცია ინსტრუმენტად უნდა დარჩეს. ინფორმაციული ინტოქსიკაცია ფესვგადგმულია არა ტექნოლოგიაში, არამედ კოგნიტური ხაფანგებში - საფრთხეებზე ფიქსაციის ტენდენციასა და იმის კონტროლის ჩვევაში, რაც ჩვენს კონტროლს სცილდება.

რეალური საფრთხეების წინაშე შფოთვა ნორმალური, ადაპტური რეაქციაა. პრობლემა მაშინ იწყება, როდესაც ის ქრონიკული და რეალურ რისკებთან არაპროპორციული ხდება. ინფორმაციის შეგნებული, დოზირებული მოხმარება კონტროლის აღდგენაში დაგეხმარებათ.