მაიონიზებელი გამოსხივება – ზიანი და სარგებელი - მკურნალი.გე

ენციკლოპედიაგამომთვლელებიფიტნესიმერკის ცნობარიმთავარიკლინიკებიექიმებიჟურნალი მკურნალისიახლეებიქალიმამაკაციპედიატრიასტომატოლოგიაფიტოთერაპიაალერგოლოგიადიეტოლოგიანარკოლოგიაკანი, კუნთები, ძვლებიქირურგიაფსიქონევროლოგიაონკოლოგიაკოსმეტოლოგიადაავადებები, მკურნალობაპროფილაქტიკაექიმები ხუმრობენსხვადასხვაორსულობარჩევებიგინეკოლოგიაუროლოგიაანდროლოგიარჩევებიბავშვის კვებაფიზიკური განვითარებაბავშვთა ინფექციებიბავშვის აღზრდამკურნალობასამკურნალო წერილებიხალხური საშუალებებისამკურნალო მცენარეებიდერმატოლოგიარევმატოლოგიაორთოპედიატრავმატოლოგიაზოგადი ქირურგიაესთეტიკური ქირურგიაფსიქოლოგიანევროლოგიაფსიქიატრიაყელი, ყური, ცხვირითვალიკარდიოლოგიაკარდიოქირურგიაანგიოლოგიაჰემატოლოგიანეფროლოგიასექსოლოგიაპულმონოლოგიაფტიზიატრიაჰეპატოლოგიაგასტროენტეროლოგიაპროქტოლოგიაინფექციურინივთიერებათა ცვლაფიტნესი და სპორტიმასაჟიკურორტოლოგიასხეულის ჰიგიენაფარმაკოლოგიამედიცინის ისტორიაგენეტიკავეტერინარიამცენარეთა მოვლადიასახლისის კუთხემედიცინა და რელიგიარჩევებიეკოლოგიასოციალურიპარაზიტოლოგიაპლასტიკური ქირურგიარჩევები მშობლებსსინდრომიენდოკრინოლოგიასამედიცინო ტესტიტოქსიკოლოგიამკურნალობის მეთოდებიბავშვის ფსიქოლოგიაანესთეზიოლოგიაპირველი დახმარებადიაგნოსტიკაბალნეოლოგიააღდგენითი თერაპიასამედიცინო ენციკლოპედიასანდო რჩევები

მაიონიზებელი გამოსხივება – ზიანი და სარგებელი

დედამიწაზე არსებობს ბუნებრივი (ფონური) გამოსხივების მრავალი წყარო, რაც მოიცავს ნიადაგში, წყალსა და ჰაერში გავრცელებულ 60-ზე მეტ ბუნებრივ რადიაქტიურ ნივთიერებას. ბუნებრივი გამოსხივების მთავარი წყაროა რადონი – ბუნებრივი აირი, რომელიც გამოიყოფა მთის ქანებიდან და ნიადაგიდან და ურანის დაშლის რადიაქტიური პროდუქტია.

რადგანაც თანამედროვე ადამიანი დროის მნი­შვნელოვან ნაწილს შენობაში ატარებს, ყურადღების გარეშე ვერ დავტოვებთ რადიაციულ ფონს შენობე­ბში. გამოსხივების ველს ქმნიან გამოყენებული საამშენებლო მასალები. შენობაში რადონის წყაროა ბუნებრივი სამშენებლო მასალისაგან აგებული კედლები, ბუნებრივი ქანები, რომლებზეც აგებულია შენობა. კედლებიდან რადონის გამოყოფა შეიძლება შემცირდეს კედლების შეღებვით, ხელოვნური მასალებით, პირველი სართულის იატაკის იზოლაციით. დიდი მნიშვნელობა აქვს ვენტილაციასა და განიავებას.

ადამიანი რადიონუკლიდებს (რადიაქტიულ ელემენტებს) ყოველდღიურად შეისუნთქავს ჰაერიდან და იღებს საკვებთან და წყალთან ერთად. ბუნებრივი რადიაცია ადამიანის ორგანიზმზე ზემოქმედებს მზისა და კოსმიური სხივების მეშვეობით, გასაკუთრებით დიდ სიმაღლეზე. კოსმიური და მზის გამოსხივება მნიშვნელოვანწილად იბლოკება დედამიწის ატმოსფეროთი და მაგნიტური ველის ზემოქმედებით ჩრდილოეთ და სამხრეთ პოლუსებისაკენ „გადაიქაჩება“. ამ თავისებურების გამო სადღეისოდ მიიჩნევენ, რომ კოსმიური გამოსხივება უფრო მეტად პოლარული არეებისა და მაღალი მთების ბინადრებზე, ასევე თვითმფრინავის მგზავრებზე ზემოქმედებს. არსებული მონაცემების თანახმად, ზოგიერთ არეში მაიონიზებელი გამოსხივება შეიძლება 200-ჯერ უფრო ძლიერი იყოს, ვიდრე გლობალური საშუალო მაჩვენებელი. მიუხედავად აღნიშნული მონაცემებისა, ცნობილია, რომ ბუნებრივი ანუ ფონური მაიონიზებელი გამოსხივების ინტენსივობა საკმაოდ მცირეა და სხივურ დაზიანებას არ იწვევს.

ადამიანის ორგანიზმზე მოქმედებს ასევე სხვადასხვა ხელოვნური წყაროს გამოსხივება. ასეთი ანთროპოგენური (ადამიანის მიერ შექმნილი) წყა­როების სპექტრი საკმაოდ ვრცელია – ატომური ელექტროსადგურებიდან დაწყებული, სამედიცინო სადიაგნოზო თუ სამკურნალო ხელსაწყოების ჩათვლით. თანამედროვე ეტაპზე მაიონიზებელი გამოსხივების ხელოვნურ წყაროთაგან ყველაზე მნიშვნელოვანი მაინც სამედიცინო აპარატურა – რენტგენის აპარატები და კომპიუტერული ტომოგრაფებია. საკმაოდ მნიშვნელოვანია გამოსხივების ზემოქმედება სხივური თერაპიისა და გულის რადიოიზოტოპური სკანირებისას, თუმცა მსგავსი ჩარევების დროს ყველა ღონისძიება ტარდება ჯამრთელი არეების დაცვისა და მხოლოდ დაავადებულ უბნებზე ზემოქმედების მიზნით.

სამწუხაროდ, მნიშვნელოვანია მაიონიზებელი გამოსხივების სხვა ანთროპოგენული წყაროებიც – რადიაციული კატასტროფები (ატომური ელექტროსადგურის ავარია) და რადიაქტიული ნალექი ბირთვული იარაღის გამოცდის შედეგად. საბედნიეროდ, ადამიანთა უდიდესი ნაწილისათვის ასეთი ზემოქმედება წლიური დოზის მხოლოდ მცირედი ნაწილია და უშუალოდ რადიაქტივობის წყაროსთან მომუშავე პერსონალს მოიცავს.

მაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედება ადამიანის ორგანიზმზე

ადამიანი მაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედებას სხვადასხვა სიტუაციაში განიცდის – ყოფა-ცხოვრება, საზოგადოებრივი თავშეყრის ადგილები, სამუშაო გარემო, სამედიცინო ჩარევა.

გამოსხივება ადამიანზე შეიძლება ზემოქმედებდეს გარეგანად და შინაგანად. შინაგანი ზემოქმედებისას რადიონუკლიდი (გამოსხივების უნარის მქონე ნაწილაკი) ადამიანის ორგანიზმში ხვდება შესუნთქვის, საჭმლის მომნელებელი სისტემის გზით ან სისხლში (ჭრილობა, ინიექცია). შინაგანი ზემოქმედება წყდება, როცა რადიონუკლიდი ორგანიზმიდან გამოიყოფა თავისთავად ან მკურნალობის შედეგად.

გარეგანი ზემოქმედება აღმოცენდება რადიაქტიური ნივთიერების (მტვრის, თხევადი ან აეროზოლის სახით) მოხვედრისას კანზე ან ტანსაცმელზე, რაც შესაძლოა წყლის ჭავლით მოვხსნათ. გამოსხივების გარეგანი ზემოქმედების მაგალითია რენტგენის სხივებით დასხივება კვლევისას თუ მკურნალობისას. ზემოქმედება წყდება, როცა პაციენტი ტოვებს დასხივების არეს.

ზოგადად მაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედება შესაძლოა იყოს:

  • წინასწარ დაგეგმილი – დასხივება სამედიცინო კვლევების ან მკურნალობისას, მრეწველობაში, სამეცნიერო კვლევებისას;
  • არსებული – როცა ცნობილია, რომ მაიონიზებელი გამოსხივება მოქმედებს და აუცილებელია ღონისძიებები მის წინააღმდეგ – რადონის ზემოქმედება საცხოვრებელ ან სამუშაო ადგილზე, ფონური (ბუნებრივი) გამოსხივება გარემოში;
  • ავარიული – გაუთვალისწინებელი შემთხვევები – კატასტროფა ატომურ ელექტროსადგურზე, დივერსია.

თანამედროვე სამყაროში ყველა ხელოვნური წყაროთი გენერირებული მაიონიზებელი გამოსხივების 98% სამედიცინო კვლევებისა და მკურნალობისას გამოსხივებაზე მოდის. ის შეადგენს მოსახლეობაზე გამოსხივების ზოგადი ზემოქმედების 20%-ს. ყოველწლიურად მსოფლიოში ტარდება 4200 მილიონზე მეტი სადიაგნოზო რადიოლოგიური კვლევა, 40 მილიონი პროცედურა ბირთვული მასალის გამოყენებით და სხივური თერაპიის 8,5 მილიონი პროცედურა.

იცით თუ არა, რომ...

იმ გამოსხივების დოზა, რომელსაც საშუალო სტატისტიკური ამერიკელი იღებს ბუნებრივი გამოსხივების ზემოქმედების შედეგად, დაახლოებით შეესაბამება ადამიანის მიერ შექმნილი გამოსხივების წყაროების ზემოქმედებით მიღებულ დოზას. ეს წყაროები კი თითქმის ყოველთვის გამოიყენება სამედიცინო მიზნებისათვის – დიაგნოზის დადგენისა და მკურნალობის გამო.

მაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედება ადამიანის ორგანიზმზე რიგი თავისებურებებით ხასიათდება. უპირველეს ყოვლისა ეს არის გამოსხივების „უჩინარი“ ზემოქმედება – ადამიანის გრძნობათა ორგანოები მაიონიზებელ გამოსხივებას ვერ აღიქვამენ. მეორე თავისებურებაა მაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედების მძიმე შედეგები. ადამიანის ორგანიზმის ქსოვილები სხვადასხვაგვარად რეაგირებენ მაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედებაზე – ესაა მესამე თავისებურება. ყველაზე მგრძნობიარეა და შესაბამისად, ყველაზე მეტად ზიანდება ლიმფური ქსოვილი და სისხლმბადი ორგანოები. შემდეგ ადგილებზეა ეპითელური ქსოვილი (კანი), სისხლძარღვთა ენდოთელი (შინგითა გარსი), ხრტილი, ძვლები, ნერვული ქსოვილი. ამასთან ერთად, უპირველესად ზიანდება ის უჯრედები, რომლებიც აქტიურად იყოფიან (მრავლდებიან).

მაინც რა ცვლილებები ვითარდება ორგანიზმში მაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედებით?

ცოცხალი უჯრედის 60-70% წყალია. სწორედ მასთან ურთიერთქმედებს მაიონიზებელი გამოსხივების ნაწილაკების ნაკადი და იწვევს მის რადიაციულ დაშლას – რადიოლიზს. რადიაციის ზემოქმედებით ცოცხალი ორგანიზმების უჯრედებში წარმოიქმნება უცხო ქიმიური ნაერთები, რომლებსაც „იერიში მიაქვთ“ უჯრედის მოლეკულურ სტრუქტურებზე, არღვევენ მათ აგებულებასა და უჯრედშიდა პროცესების ნორმალურ მსვლელობას. საბოლოოდ უჯრედების ნორმალური ფუნქციონირება ირღვევა, გამოსხივების გარკველი დოზისას ისინი იღუპებიან. ამასთან ერთად, ადამიანის ორგანიზმის უჯრედებს აქვთ რადიაციული დაზიანებებისაგან „განკურნების“ უნარიც.

ქსოვილებისა და/ან ორგანოების რადიაციული დაზიანება დამოკიდებულია გამოსხივების მიღებულ ანუ შთანთქმლ დოზაზე, რაც იზომება ერთეულებით გრეი (Gy). მაიონიზებელი გამოსხივების დამზიანებელი უნარი ფასდება სიდიდით ეფექტური დოზა. ეფექტური დოზის ერთეულია ზივერტი (Sv). ზღვრული დოზა, რომლის დრისაც შესაძლებელია მწვავე სხივური სინდრომის აღმოცენება, დაახლოებით არის 1 ზივერტი. გარდა რადიაციის დოზისა, მნიშვნელოვანია მისი ზემოქმედების სიჩქარე ანუ სიმძლავრე, რაც იზომება ერთეულებით – მიკროზივერტი/საათში ან მილიზივერტი/წელიწადში.

ქსოვილები, რომლებიც ზიანდებიან რადიაციის თუნდაც ხანგრძლივი, მაგრამ დაბალი დოზების ზემოქმედებით, შესაძლოა აღდგნენ. ამასთან ერთად, ნარჩუნდება ონკოლოგიური დაავადებების რისკი, რომლებიც შეიძლება გამოვლინდნენ მაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედებიდან მრავალი წლის შემდეგ. რაც უფრო ახალგაზრდაა ორგანიზმი, მით მეტია ასეთი არასასურველი გართულების რისკი. რაც უფრო მეტია მაიონიზებელი გამოსხივების დოზა, მით უფრო მალე ირღვევა ორგანოთა და ქსოვილთა მუშაობა.

გარკვეულ ზღვრულ მაჩვენებელზე მაღალი მაიონიზებელი გამოსხივება შესაძლოა გახდეს ქსოვილების და/ან ორგანოების ფუნქციონირების დარღვევის მიზეზი, გამოიწვიოს მწვავე რაქციები – კანის სიწითლე, თმების ცვენა, რადიაციული დამწვრობა და უკიდურესი გამოვლინება – მწვავე სხივური სინდრომი. ასეთი რეაქციები ვითარდება გამოსხივების მაღალი დოზისა და სიმძლავრის დროს.

მართალია, ადამიანის საქმიანობა მნიშვნელოვნად ზრდის მაიონიზებელი გამოსხივების ზემოქმედებას, მაგრამ თანამედროვე სამყაროში ელექტროენერგიის მიღება (ატომური ელექტროსადგურები, ბირთვული საწვავი), ქიმიური მრეწველობა, სოფლის მეურნეობა, გეოლოგია, ბიოლოგია და მედიცინა, აღნიშნულის გარეშე წარმოუდგენელია. მაიონიზებელი რადიაციის გამოყენების სფეროს გაფართოება, ბუნებრივია, ზრდის ადამიანის ჯანმრთელობაზე მისი უარყოფითი ზემოქმედების შესაძლებლობას, რის გამოც განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს რადიაციული უსაფრთხოების წესების დაცვა

სხივური დაავადება

მაიონიზებელი რადიაციის მაღალი დოზების ზემოქმედება ადამიანის მთლიან ორგანიზმზე იწვევს მწვავე სხივურ დაავადებას, ხოლო სხეულის ნაწილობრივი დასხივება – ადგილობრივ სხივურ დაზიანებას.

მწვავე სხივური დაავადება

მწვავე სხივური დაავადების მიზეზია გამოსხივების საკმაოდ მაღალი დოზების ზემოქმედება მთელ სხეულზე, ერთჯერადად ან დროის მცირე ინტერვალში.

მწვავე სხივური დაავადების დროს უპირატესად შეიძლება დაზიანდეს:

  • სისხლმბადი (ჰემოპოეზური) სისტემა – ვითარდება ჰემოპოეზური სინდრომი;
  • საჭმლის მომნელებელი სისტემა – ვითარდება გასტროინტესტინური სინდრომი;
  • თავის ტვინი, ზურგის ტვინი – ვითარდება ცერებროვასკულური სინდრომი.

არცთუ იშვიათად აღნიშნული სისტემების დაზიანება ერთდროულად გვხვდება.

განასხვავებენ მწვავე სხივური დაავადების მიმდინარეობის სამ სტადიას:

  • პირველადი სიმპტომები – გულისრევა, მადის დაქვეითება, ღებინება, დაღლილობა, გამოსხივების ძალიან მაღალი დოზისას – ფაღარათი;
  • უსიმპტომო (ლატენტური ან ფარული) ფაზა;
  • სხვადასხვა სიმპტომთა (სინდრომების) ერთობლიობა, რაც დამოკიდებულია დასხივების დოზაზე.

დაავადების კლინიკური სურათი – გამოვლინების ხასიათი, სიმძიმე და სიმპტომთა აღმოცენების სისწრაფე დამოკიდებულია დასხივების დოზაზე – რაც უფრო მეტია დოზა, სიმპტომები მით უფრო სწრაფად აღმოცენდება, მალე პროგრესირებს და უფრო მკვეთრია. ერთი და იმავე სიმძლავის რადიაციის ზემოქმედებისას ადრეული სიმპტომების სიმძიმე და დაავადების მიმდინარეობა თითქმის ერთნაირია. ეს გვაძლევს საშუალებას სიმპტომების აღმოცენების დროის, ხასიათისა და ადრეული გამოვლინების სიმძიმის მიხედვით ვიმსჯელოთ დასხივების დოზაზე. ამ შეფასებას ზოგჯერ ართულებს პაციენტის მძიმე ტრავმა, დამწვრობა ან შფოთვა.

ჰემოპოეზური სინდრომი – ვითარდება ძვლის ტვინის, ელენთის, ლიმფური კვანძების – სისხლის წარმოქმნის ანუ ჰემოპოეზის უმთავრესი ორგანოების უპირატესი დასხივებისას. 1-6 გრეი რადიაციის ზემოქმედების შედეგად უმადობა ანუ ანორექსია, ძილიანობა ანუ ლეთარგია, გულისრევა, ღებინება შეიძლება დაიწყოს 1-6 საათში. დასხივებიდან 24-48 საათში სიმპტომები უკუგანვითარდება, დაახლოებით ერთ კვირამდე ან ცოტა მეტი დროის განმავლობაში პაციენტი თავს ნორმალურად გრძნობს, მაგრამ ამ პერიოდის განმავლობაში სისხლმბადი უჯრედები იღუპებიან და ვეღარ ჩანაცვლდებიან ახალი უჯრედებით. ეს იწვევს ჯერ ლეიკოციტების, შემდეგ კი თრომბოციტებისა და ბოლოს ერითროციტების მძიმე უკმარისობას. შედეგად ვითარდება მძიმე ინფექციები, სისხლდენა და ანემიის სიმპტომები – სისუსტე, სიფერმკრთალე, ადვილად დაღლა. თუ პაციენტი არ დაიღუპა, 4-5 კვირაში სისხლის წარმოქმნა განახლდება, მაგრამ სისუსტე და დაღლილობა თვეების განმავლობაში რჩება. გარდა ამისა, მომატებულია ონკოლოგიური დაავადებების რისკი.

გასტროინტესტინური სინდრომი – ვითარდება საჭმლის მომნელებელი სისტემის უჯრედების უპირატესი დაზიანების შედეგად. 6 გრეი რადიაციის ზემოქმედებისას ძლიერი გულისრევა, ღებინება და ფაღარათი აღმოცენდება 1 საათის შემდეგ. შესაძლოა პაციენტს ჰქონდეს ძლიერი გაუწყლოვნება, თუმცა სიმპტომები 2 დღეში გაივლის. შემდეგი 4-5 დღის განმავლობაში პაციენტი ნორმალურად იკვებება (ფარული ანუ ლატენტური ფაზა), მაგრამ იღუპება და აღარ აღდგება საჭმლის მომნელებელი სისტემის უჯრედები. ამის გამო ვითარდება ძლიერი, ხშირად სისხლიანი ფაღარათი, გაუწყლოვნება. ბაქტერიები საჭმლის მომნელებელი ტრაქტიდან ხვდება ორგანიზმში, ვითარდება მძიმე ინფექციები, რაც კიდევ უფრო ზრდის სიკვდილის რისკს. თანამედროვე მედიცინას შეუძლია პაციეტთა 50%-ის გადარჩენა.

ცერებროვასკულური სინდრომი – ვითარდება, როცა რადიაციის საერთო დოზა 20-30 გრეია. სწრაფად ვითარდება დეზორიენტაცია, გულისრევა, ღებინება, სისხლიანი ფაღარათი, კანკალი, შოკი. რამდენიმე საათში ქვეითდება წნევა, ვითარდება კრუნჩხვა და კომა. ცერებროვასკულური სინდრომი ყოველთვის მთავრდება პაციენტის სიკვდილით რამდენიმე საათში ან, მაქსიმუმ, 1-2 დღეში.

სხივური დაზიანების დიაგნოზი

სხივური დაზიანების დიაგნოზი უპირველესად ემყარება ინფორმაციას სხივური ზემოქმედების შესახებ. სისხლში ლიმფოციტების რაოდენობის განსაზღვრა გვეხმარება დაავადების სიმძიმის დადგენაში – რაც უფრო ნაკლებია ლიმფოციტების რაოდენობა დასხივებიდან 48 საათის შემდეგ, მით უფრო მძიმეა დაზიანება.

მართალია, დასხივების ფაქტს ანალიზებით ვერ დავადგენთ, მაგრამ სპეციალური მრიცხველით შეიძლება აღვრიცხოთ პაციენტის რადიაქტიული დასნებოვნება. ამავე მიზნით შესაძლებელია ცხვირის, ხახის, ჭრილობის ნაცხის გამოკვლევა.

სხივური დაავადების მკურნალობა

მკურნალობის მიზანია შემდგომი რადიაქტიული კონტამინაციის (დაბინძურების) თავიდან აცილება, იმ დაზიანებათა მკურნალობა, რომლებიც საფრთხეს უქმნიან პაციენტის სიცოცხლეს (ტრავმა, დამწვრობა), სიმპტომთა შემცირება, ტკივილის მართვა.

დეკონტამინაცია

დეკონტამინაცია გულისხმობს პაციენტის სხეულიდან რადიაქტიული ნაწილაკების სრულ მოცილებას. ამ მიზნით აუცილებელია ტანსაცმლისა და ფეხსაცმლის გახდა, რაც 90%-ით ამცირებს კონტამინაციას და შემდგომ გულდასმით დაბანა წყლითა და საპნით, რაც კანს აცილებს დარჩენილ ნაწილაკებს.

დეკონტამინაცია პაციენტს თავიდან ააცილებს რადიაქტიული ნაწილაკების უფრო მეტად გავრცელებას, ამცირებს შესუნთქვით, ჩაყლაპვით ან ჭრილობებიდან მათი ორგანიზმში მოხვედრის რისკს.

დაზიანებული ძვლის ტვინის მკურნალობა

ცილა, რომელსაც გრანულოციტების მასტიმულირებელ ფაქტორს უწოდებენ, ხელს უწყობს სისხლის თეთრი უჯრედების ზრდას. მან შეიძლება შეამციროს პაციენტის ძვლის ტვინზე მაიონიზებელი რადიაციის დამაზიანებელი ზემოქმედება. ამ ჯგუფის პრეპარატების გამოყენებით შესაძლებელია თეთრი უჯრედების (ლეიკოციტების) რაოდენობის ზრდა და ინფექციების თავიდან აცილება.

ძვლის ტვინის მძიმე დაზიანებისას შესაძლოა ჩატარდეს ერითროციტების ან თრომბოციტების გადასხმა.

შინაგანი კონტამინაციის მკურნალობა

გარკვეული ღონისძიებებით შესაძლებელია შესუსტდეს შინაგანი ორგანოების დაზიანება რადიაქტიური ნაწილაკებით. ასეთი ღონისძიებები ეფექტურია მხოლოდ გარკვეული სახის რადიაციის შემთხვევაში.

  • კალიუმის იოდიდი – ორგანიზმს იცავს რადიაქტიური იოდით დაზიანებისაგან. კალიუმის იოდიდი შთაინთქმება ფარისებრი ჯირკვლის მიერ და ის აღარ ჩაირთავს რადიაქტიულ იოდს. კალიუმის იოდიდი ეფექტურია, როცა დასხივებიდან ერთი დღის განმავლობაში მიიღება.
  • პრუსიის ლურჯი (რადიოგარდაზა) – ბოჭავს ცეზიუმსა და თალიუმს, რის შემდეგაც ნაწილაკები განავალთან ერთად გამოიდევნებიან. რადიოგარდაზა აჩქარებს რადიაქტიური ნაწილაკების ელიმინაციას, ამცირებს მათ აბსორბციას.
  • დიეთილენტრიამინპენტააცეტატი – ბოჭავს პლუტონიუმის, ამერიციუმის და კურიუმის ნაწილაკებს, აჩქარებს მათ გამოყოფას შარდით.

დამხმარე მკურნალობა

სხივური დაავადების კლინიკური გამოვლინების გათვალისწინებით ტარდება მკურნალობა ბაქტერიული ინფექციის, თავის ტკივილის, ცხელების, გულისრევისა და ღებინების, დეჰიდრატაციის ან გაუწყლოვნების, დამწვრობის, კანის წლულების წინააღმდეგ.

რადიაციის მაღალი დოზების ზემოქმედებისას, ჩატარებული მკურნალობის მიუხედავად, ვითარდება დაავადების მძიმე ფორმა, რაც პაციენტის სიკვდილით მთავრდება.

რადიაციის ზემოქმედების რისკი სამედიცინო გამოკვლევების დროს

თანამედროვე მედიცინა წარმოუდგენელია გამომსახველობითი კვლევების გარეშე. ამ ტერმინით აღინიშნება პაციენტის კვლევის ის მეთოდები, რომელთა მეშვეობითაც ვიღებთ ორგანიზმის შინაგანი ორგანოებისა და სტრუქტურების გამოსახულებას. გამომსახველობითი კვლევები აუცილებელია, რათა ექიმს ჰქონდეს სწორი დიაგნოზის დადგენის, დაავადების სიმძიმის და პაციენტის მკურნალობის ეფექტურობის შეფასებისათვის საჭირო მონაცემები. მნიშვნელოვანი გამომსახველობითი კვლევების დიდი ნაწილი სწორედ ადამიანის ორგანიზმზე რადიაციის ზემოქმედებას ეფუძნება. რენტგენოგრაფია, ანგიოგრაფია, კომპიტერული ტომოგრაფია, რადიონუკლიდური სკანირება, რაც პოზიტრონულ-ემისიურ ტომოგრაფიასაც მოიცავს – ასეთია იმ კვლევათა ჩამონათვალი, რომელთა ჩატარებისათვის აუცილებელია პაციენტის ორგანიზმის რენტგენის სხივებით გარკვეული დოზით დასხივება.

მართალია, სხვადასხვა კვლევისას რადიაციის განსხვავებული დოზაა საჭირო, მაგრამ უმრავლეს შემთხვევაში მაინც ეს არის დაბალი დოზის, ადამიანისათვის უსაფრთხო რადიაცია. მაგალითად, გულმკერდის რენტგენოლოგიური გამოკვლევისას სხივური დატვირთვა ისეთივეა, როგორიც 10 დღის განმავლობაში ბუნებრივი ფოტონური გამოსხივების ზემოქმედებისას. ამავე დროს მხედველობაში უნდა მივიღოთ, რომ ზემოქმედებათა შორის ინტერვალის მიუხედავად, რადიაქტიურ გამოსხივებას აქვს კუმულაციური (დაგროვებითი) ეფექტი. ეს კი ნიშნავს, რომ თუ პაციენტს უტარდება მრავლობითი კვლევა დაბალი დოზის რადიაციით ან რამდენიმე კვლევა, მაგრამ დიდი გამოსხივებით, საბოლოოდ, დასხივება შეიძლება მნიშვნელოვანი იყოს, რაც ზრდის მავნე ზემოქმედების რისკს. აღნიშნულის გათვალისწინებით, კვლევების დაგეგმვისას, ექიმი ითვალისწინებს რადიაციულ ზემოქმედებას სიცოცხლის განმავლობაში და დასხივების საერთო დოზას. რა თქმა უნდა, სადიაგნოზო კვლევით მიღებული სარგებელი უნდა აჭარბებდეს მის რისკს.

აშშ-ში კომპიუტერული ტომოგრაფიის წილად მოდის ყველა გამომსახველობითი კვლევის 15%. სწორედ კომპიუტერულ ტომოგრაფიას უკავშირდება ყველა გამომსახველობითი კვლევისას რადიაციული ზემოქმედების 70%. კომპიუტერული ტომოგრაფიისას დასხივების დოზა შესაძლოა 100-ჯერ აღემატებოდეს დასხივებას რენტგენოლოგიური კვლევისას. დღეს ახალი ტექნოლოგიების წყალობით, კომპიუტერული ტომოგრაფიის უმრავლეს შემთხვევაში, დასხივების დოზები მნიშვნელოვნადაა შემცირებული, ვიდრე ძველი ტექნიკის გამოყენებისას. მიუხედავად ამისა, ძველ ტექნოლოგიაზე დაფუძნებული აპარატურის შემთხვევაშიც კი, მოზრდილი პაციენტის ჯანმრთელობის დაზიანების რისკი დაბალია.

სამედიცინო კვლევებისას მაიონიზებელი რადიაციის ზემოქმედების რისკი მაღალია:

  • ახალშობილობისას;
  • ადრეული ბავშვობისას;
  • ორსულობისას (განსაკუთრებით ადრეულ სტადიაზე);
  • გარკვეული ქსოვილებისა და ორგანოებისათვის (ლიმფოიდური ქსოვილი, ძვლის ტვინი, სისხლი, საკვერცხე, სათესლე ჯირკვლები, ნაწლავი);

რისკის შესამცირებლად ექიმები ცდილობენ:

  • შესაძლებლობისას დანიშნონ კვლევები, რომელთა დროსაც არ არის სხივური დატვირთვა (მაგალითად, ექოსკოპია ან მაგნიტურ-რეზონანსული კვლევა);
  • კომპიუტერული ტომოგრაფია დანიშნონ მხოლოდ სათანადო ჩვენებისას;
  • კვლევის პროცესში დაიცვან უსაფრთხოების წესები.

თანამედროვე ტექნოლოგიებმა და მოწყობილობებმა მნიშვნელოვნად შეამცირა დასხივება გამომსახველობითი კვლევების დროს.

გამოსხივების რისკი ჩვილებსა და პატარა ბავშვებს შორის

ბუნებრივია, ჩვილებსა და პატარა ბავშვებს შორის გამოსხივების რისკი უფრო მაღალია. მათი სხეულის უჯრედები უფრო სწრაფად იყოფა და მრავლდება. უჯრედი, რომელიც სწრაფად იყოფა, უფრო მეტად ზიანდება რადიაციის ზემოქმედებით. გარდა ამისა, პატარა ასაკში რადიაციის ზემოქმედების შემდეგ, ხანგრძლივი ცხოვრების პერიოდი ზრდის დასხივებასთან დაკავშირებული სიმსივნის აღმოცენების რისკს.

ზოგადად, დასხივების შედეგად სიმსივნის რისკის პროგნოზირება რთულია. ზოგიერთი ექსპერტის მონაცემებს თუ დავეყრდნობით, 10 000 ბავშვიდან, რომელთაც ჩაუტარდათ მუცლის ღრუს კომპიუტერული ტომოგრაფია (kt), დაახლოებით 18-ს შეიძლება დროთა განმავლობაში განუვითარდეს დასხივებასთან დაკავშირებული სიმსივნე. კომპიუტერული ტომოგრაფიის ამ სახისას, სხვა გამომსახველობით კვლევასთან შედარებით, გამოსხივების ყველაზე მაღალი დოზა გამოიყენება.

როცა ბავშვს უნდა ჩაუტარდეს გამოსხივებასთან დაკავშირებული გამომსახველობითი კვლევა, ექიმი პაციენტის მშობლებთან განიხილავს აღნიშნულ საკითხს, კვლევის აუცილებლობას, მისი ნაკლები სხივური დატვირთვის ან ისეთი კვლევით შეცვლის შესაძლებლობას, რომლის დროსაც დასხივება არ ხდება. კვლევის აუცილებლობის შემთვევაში კი ცდილობენ:

  • გამოიყენონ დასხივების ის ყველაზე მცირე დოზა, რაც აუცილებელია დიაგნოზის დაზუსტებისათვის;
  • ზემოქმედებამ მოიცვას სხეულის რაც შეიძლება ნაკლები არე;
  • შეიზღუდოს სურათების რაოდენობა.

ორსულთა დასხივების რისკი

ორსული ქალი აუცილებლად უნდა იყოს ინფორმირებული გამომსახველობითი კვლევისას რადიაციის ნაყოფისათვის მავნებლობის შესახებ. თუ გამომსახველობითი კვლევა აუცილებელია, ქალმა ექიმს უნდა მიაწოდოს ინფორმაცია როგორც დადასტურებული ორსულობის, ასევე მისი შესაძლებლობის შესახებ. თავის მხრივ, ექიმიც ითვალისწინებს, რომ ქალმა შესაძლოა არც იცოდეს, რომ ორსულადაა.

რასაკვირველია, აუცილებლობისას ორსულ ქალს შეიძლება ჩაუტარდეს რენტგენოლოგიური კვლევა. კვლევის დროს, ნაყოფის დასხივებისაგან დასაცავად, მუცლის ღრუ იფარება ტყვიის შემცველი წინსაფრით.

ნაყოფის დასხივების რისკს განსაზღვრავს შემდეგი ფაქტორები:

  • ორსულობის ვადა კვლევის ჩატარების დროს;
  • სხეულის უბანი, რომელიც უნდა გამოვიკვლიოთ დასხივებისას.

ორსულობისას ნაყოფისათვის რისკი ყველაზე დიდია ორგანოთა ფორმირების პერიოდში – ორსულობის მეხუთედან მეათე კვირის შუალედში. ამ პერიოდში დასხივება შესაძლოა ნაყოფის თანდაყოლილი მანკების მიზეზი გახდეს. უფრო ადრეულ ეტაპზე ყველაზე დიდი პრობლემა ორსულობის თვითნებური შეწყვეტის დიდი ალბათობაა. მეათე კვირის მერე ამ გართულებების ალბათობა უფრო დაბალია.

დედის სხეულის იმ ნაწილების გამოკვლევა, რომელიც ნაყოფისაგან მოშორებით მდებარეობს, მაგალითად, მტევანი ან ტერფი, ნაყოფს ნაკლებ სხივურ დატვირთვას უქმნის, ვიდრე ახლოს მდებარე ნაწილების (წელის მალები) გამოკვლევა. გარდა ამისა, სხეულის მცირე ნაწილების, მაგალითად, კიდურების თითების გამოკვლევისას, გამოსხივების გაცილებით ნაკლები ენერგიაა საკმარისი, ვიდრე სხეულის მსხვილი არეების (ზურგი, მენჯი) კვლევისას. ამ ფაქტების გათვალისწინებით, რენტგენოლოგიური კვლევა, რომლის დროსაც სხივები არ არის მიმართული მუცლის ღრუსაკენ და დედის საშვილოსნო დაცულია ტყვიის შემცველი ფარით, ნაკლებ რისკს უქმნის ნაყოფს ორსულობის ნებისმიერ ვადაზე. ყოველივეს გათვალისწინებით, რენტგენოლოგიური კვლევის აუცილებლობისას (მაგალითად, ძვლის მოტეხილობის გამოსავლენად) კვლევის პოტენციური სარგებელი გადაწონის მის რისკს.

როგორია გამოსხივების ზემოქმედება გამომსახველობითი კვლევებისას

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, ადამიანები მუდმივად განიცდიან ბუნებრივი, ფონური რადიაციის ზემოქმედებას. საინტერესოა მონაცემები იმის შესახებ, რამდენად მეტია სხივური ზემოქმედება სხვადასხვა გამომსახველობითი კვლევისას, ერთი დღის განმავლობაში, ბუნებრივ გარემოში (ფონური) რადიაციის ზემოქმედებასთან შედარებით. მონაცემები ვარიაბელურია, დამოკიდებულია პაციენტის სხეულის ზომასა და გამოყენებული საკვლევი აპარატურის, კვლევის ტექნოლოგიაზე.

დღეს არსებული მონაცემების თანახმად:

  • ერთ პროექციაში გულმკერდის რენტგენოგრაფიისას ადამიანი ექვემდებარება დასხივებას, რომელიც 10 დღის განმავლობაში ბუნებრივი (ფონური) რადიაციის ზემოქმედების ტოლია;
  • გულმკერდის კტ კვლევისას დასხივება – 2 წლის განმავლობაში ბუნებრივი (ფონური) რადიაციის ზემოქმედების ტოლია;
  • ხერხემლის წელის მალების რენტგენოგრაფიისას დასხივება – 180 დღის განმავლობაში ბუნებრივი (ფონური) რადიაციის ზემოქმედების ტოლია;
  • თავის ტვინის კტ კვლევისას დასხივება – 243 დღის განმავლობაში ბუნებრივი (ფონური) რადიაციის ზემოქმედების ტოლია;
  • მუცლის ღრუს/მცირე მენჯის კომპიუტერული ტომოგრაფიისას დასხივება – 2-2,7 წლის განმავლობაში ბუნებრივი (ფონური) და 300-400-ჯერ გულმკერდის რენტგენოგრაფიისას რადიაციის ზემოქმედების ტოლია.
  • პოზიტრონულ-ემისიური ტომოგრაფიის/კომპიუტერული ტომოგრაფიის „პეტ/კტ სკანირებისას“ დასხივება – 7 წლისა და 6 თვის განმავლობაში ბუნებრივი (ფონური) რადიაციის ზემოქმედების ტოლია.

გამომსახველობითი კვლევებისას გამოყენებული აპარატურის მწარმოებლები განაგრძობენ ხელსაწყოთა სრულყოფას, რათა შეამცირონ სხივური ზემოქმედება პაციენტზე და ამავე დროს შეინარჩუნონ მიღებული გამოსახულების მაღალი ხარისხი.