ნეიმარის ტრავმა, გულის შეტევების „ეპიდემია“... - 12 საინტერესო სამედიცინო ფაქტი ფეხბურთის მსოფლიო ჩემპიონატებიდან
ათწლეულების განმავლობაში, ამ ტურნირმა არაერთი სამედიცინო პრეცედენტი შექმნა და საფუძველი ჩაუყარა სრულიად ახალ კლინიკურ პროტოკოლებს ტრავმატოლოგიაში, კარდიოლოგიასა თუ ფარმაკოლოგიაში.
გთავაზობთ 12 გამორჩეულ სამედიცინო ფაქტს მსოფლიო ჩემპიონატების ისტორიიდან, სადაც ფეხბურთი და მედიცინა მჭიდროდ გადაიკვეთა.
1. ნეიმარის ხერხემლის ტრავმა და 2 სანტიმეტრით აცილებული პარალიზება (2014)
2014 წელს ბრაზილიაში გამართულ ჩემპიონატზე, კოლუმბიელ ხუან კამილო ზუნიგასთან შეჯახებისას, ნეიმარმა წელის მესამე მალის (L3) განივი მორჩის მოტეხილობა მიიღო. სპორტული ორთოპედების საბოლოო დასკვნით, დარტყმა 2 სანტიმეტრით სხვა კუთხით ან ოდნავ ზემოთ რომ მომხდარიყო და ზურგის ტვინი დაეზიანებინა, ბრაზილიელი ვარსკვლავი შესაძლოა სამუდამოდ ინვალიდის ეტლს მიჯაჭვული დარჩენილიყო.
2. გულის შეტევების „ეპიდემია“ ტრიბუნებზე (2006)
New England Journal of Medicine-ში გამოქვეყნებულმა მასშტაბურმა კვლევამ აჩვენა, რომ 2006 წელს გერმანიის ნაკრების მატჩებისას (განსაკუთრებით პენალტების სერიის დროს) გულშემატკივრებში მიოკარდიუმის ინფარქტისა და გულ-სისხლძარღვთა სხვა მწვავე პრობლემების გამო გამოძახების რიცხვი 2.6-ჯერ გაიზარდა. მიზეზი მწვავე სტრესის ფონზე სტრესული ჰორმონების - ადრენალინისა და კორტიზოლის - მკვეთრი, ტოქსიკური გამოყოფა იყო.
3. მარადონა და ეფედრინის 5 ვარიაცია (1994)
აშშ-ის მსოფლიო ჩემპიონატზე დიეგო მარადონა ტურნირიდან მოკვეთეს მას შემდეგ, რაც მის სისხლში ეფედრინის 5 სხვადასხვა ვარიანტი აღმოაჩინეს. სამედიცინო თვალსაზრისით, ეს პრეპარატი ავიწროებს სისხლძარღვებს, აფართოებს ბრონქებს და მკვეთრად ასტიმულირებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემას, რაც სპორტსმენს დაღლილობის ფონზე ფიზიოლოგიურად არაბუნებრივ ამტანობას ანიჭებს.
4. რონალდოს იდუმალი ნევროლოგიური ეპიზოდი (1998)
საფრანგეთში გამართული ფინალის დაწყებამდე რამდენიმე საათით ადრე, ბრაზილიელ ვარსკვლავს, რონალდოს, აუხსნელი ნევროლოგიური შეტევა (ეპილეფსიური ტიპის კრუნჩხვა) დაეწყო. მიუხედავად გონების დაკარგვისა და კუნთოვანი სპაზმებისა, მან ფინალში მაინც ითამაშა. მისი რეფლექსები და კოორდინაცია კლინიკურად დაქვეითებული იყო. იყო ეს მწვავე სტრესული რეაქცია, გადაღლა თუ სხვა ფარული პათოლოგია — დღემდე სამედიცინო დებატების საგანია.
5. სითბური დაკვრა და „გაგრილების შესვენების“ დებიუტი (2014)
ბრაზილიის კლიმატიდან გამომდინარე, ფიფამ პირველად დანერგა სავალდებულო შესვენებები სითბური დაკვრის (Heat stroke) პრევენციისთვის. ახალი პროტოკოლის მიხედვით, თუ სტადიონზე ე.წ. WBGT ინდექსი (სველი თერმომეტრის ტემპერატურა, რომელიც მოიცავს ტემპერატურას, ტენიანობასა და ქარს) 32°C-ს აჭარბებს, მსაჯი ვალდებულია 30-ე და 75-ე წუთებზე მატჩი შეაჩეროს მოთამაშეთა რეჰიდრატაციისთვის.
6. სიმაღლის ჰიპოქსია როგორც ფიზიოლოგიური ბარიერი (1970 და 1986)
მეხიკო ზღვის დონიდან 2,240 მეტრზე მდებარეობს. მსგავს სიმაღლეზე ჰაერში ჟანგბადის პარციალური წნევის შემცირება იწვევს ჰიპოქსიას (ჟანგბადის შიმშილს). ფეხბურთელებს კრიტიკულად უმცირდებოდათ მაქსიმალური ჟანგბადის მოხმარების (VO2 max) მაჩვენებელი. სწორედ ამ ჩემპიონატებმა განაპირობა სპორტულ მედიცინაში სიმაღლეზე აკლიმატიზაციის სპეციალური ბანაკების სტანდარტად ქცევა.
7. ტვინის შერყევის ახალი სიცოცხლისშემნარჩუნებელი ოქმი (2022)
ყატარის ტურნირი ისტორიაში შევიდა, როგორც პირველი ჩემპიონატი, სადაც დაინერგა „ტვინის შერყევის შეცვლა“ (Concussion substitute). ტვინის შერყევაზე ოდნავი ეჭვის შემთხვევაშიც კი, გუნდებს მიეცათ უფლება გამოეყენებინათ დამატებითი შეცვლა, მიუხედავად იმისა, ამოწურული ჰქონდათ თუ არა ლიმიტი. ეს უმნიშვნელოვანესი ნაბიჯი იყო თავის ტვინის მეორადი, ფატალური დაზიანების თავიდან ასაცილებლად.
8. ტკივილგამაყუჩებლების საგანგაშო ეპიდემია (2010)
ფიფას სამედიცინო კომიტეტის მასშტაბურმა კვლევამ სამხრეთ აფრიკაში აჩვენა, რომ მოთამაშეების თითქმის 40% მატჩის წინ, მხოლოდ პროფილაქტიკის მიზნით, იღებდა არასტეროიდულ ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატებს (NSAID), როგორიცაა დიკლოფენაკი ან იბუპროფენი. ამ აღმოჩენამ საფუძველი ჩაუყარა გლობალურ საგანმანათლებლო კამპანიას, რადგან მსგავსი პრეპარატების ჭარბი მოხმარება ფიზიკური დატვირთვისა და დეჰიდრატაციის ფონზე, თირკმლის მწვავე უკმარისობის რისკს რამდენჯერმე ზრდის.
9. ჯეტლაგი და ძილის მედიცინის აღზევება (2002)
კორეა-იაპონიის ჩემპიონატზე ევროპული გუნდებისთვის საათობრივი სარტყლის მკვეთრმა ცვლილებამ და ცირკადული რიტმის დარღვევამ ფიზიკურ გამძლეობაზე დამანგრეველი გავლენა იქონია. სწორედ 2002 წლის შემდეგ გახდა ძილის მედიცინა და პროტოკოლიზებული მელატონინის თერაპია ელიტური საკლუბო თუ სანაკრებო ფეხბურთის განუყოფელი ნაწილი.
10. პირის ღრუს ჰიგიენა პირდაპირ კავშირშია ტრავმებთან
ბოლოდროინდელ ჩემპიონატებზე ჩატარებულმა მულტიდისციპლინურმა კვლევებმა აჩვენა მოულოდნელი კავშირი სტომატოლოგიასა და კუნთოვან ტრავმებს შორის. დადგინდა, რომ პერიოდონტიტი (ღრძილების ანთება) და კბილის ინფექციური კერები სისხლში ზრდის სისტემურ ანთებით მარკერებს. ეს პირდაპირ კავშირშია კუნთოვანი ბოჭკოების მარტივად გაწყვეტასთან და მატჩისშემდგომი რეგენერაციის პროცესის შეფერხებასთან.
11. პირველი დოპინგ-ტესტი და ფარული ასთმა (1974)
დასავლეთ გერმანიაში გამართულ ჩემპიონატზე, ჰაიტელ ფეხბურთელს, ერნესტ ჟან-ჟოზეფს აღმოაჩნდა ასთმის საწინააღმდეგო პრეპარატი, რომელიც იმდროინდელი სტიმულატორების სიაში შედიოდა. ის ისტორიაში პირველი მოთამაშეა, რომელიც მუნდიალზე დოპინგ-ტესტზე ჩავარდა. ამ შემთხვევამ ნათლად აჩვენა, თუ რა ვიწრო ზღვარია რესპირატორული დაავადებების მკურნალობასა და სპორტულ დოპინგებს შორის.
12. „ჯადოსნური ღრუბლის“ ილუზია (1930-1950)
ადრეულ ტურნირებზე მოედანზე სპორტული მედიცინა ფაქტობრივად არ არსებობდა. მთავარი ინსტრუმენტი ცივ წყალში დასველებული ღრუბელი (ე.წ. Magic Sponge) იყო. ექიმები მას იყენებდნენ ყველაფრისთვის - კუნთის დაჭიმულობიდან დაწყებული, ღია, სისხლმდენი ჭრილობებით დასრულებული. დღევანდელი გადასახედიდან, ეს პრაქტიკა ინფექციისა და სეფსისის კოლოსალურ რისკს შეიცავდა.
დასკვნის სახით: თანამედროვე ფეხბურთი წარმოუდგენელია მაღალგანვითარებული მედიცინის გარეშე. მოედანზე მიღწეული ყოველი გამარჯვებისა და ლამაზი გოლის მიღმა, უხილავად დგას ექიმების, ფიზიოთერაპევტებისა და მკვლევარების უზარმაზარი, ყოველდღიური შრომა, რომელიც მიმართულია მთავარი მიზნისკენ - დაცული იყოს სპორტსმენის ჯანმრთელობა ექსტრემალური დატვირთვების ფონზე.