პოზიტიური ფსიქოლოგია – ბედნიერების მეცნიერება თუ ცხოვრების ახალი ფილოსოფია?
ადამიანის ძლიერ მხარეებს, კეთილდღეობას, ცხოვრებით კმაყოფილებას, გამძლეობასა და განვითარებას.
მისი ზოგიერთი იდეა და პრაქტიკა გამოიყენება ფსიქოთერაპიაშიც, მაგრამ ის არ ცვლის ფსიქოთერაპიას და განსაკუთრებით არ ცვლის ფსიქიატრიულ მკურნალობას მძიმე ფსიქიკური აშლილობების დროს.
ამ თემაზე სასაუბროდ მოვიწვიეთ ფსიქოლოგი ანი ლეკიშვილი.
– ბოლო წლებში სულ უფრო ხშირად გვესმის ტერმინი – „პოზიტიური ფსიქოლოგია“ – რას ნიშნავს ის?
– პოზიტიური ფსიქოლოგია ფსიქოლოგიის თანამედროვე სამეცნიერო მიმართულებაა, რომელიც გასული საუკუნის 90-იანი წლების ბოლოს ჩამოყალიბდა. მისი ერთ-ერთი მთავარი დამფუძნებელია ამერიკელი ფსიქოლოგი მარტინ სელიგმანი. ამ მიმართულების მიზანია არა მხოლოდ ადამიანის ფსიქოლოგიური პრობლემების შესწავლა, არამედ იმის გარკვევა, თუ რა ეხმარება ადამიანს იყოს ბედნიერი, შინაგანად ძლიერი, მიზანდასახული და ცხოვრებისგან კმაყოფილი. თუ რა აძლიერებს ადამიანს, როგორ ვითარდება მისი შესაძლებლობები და როგორ შეუძლია იცხოვროს უფრო სრულფასოვანი ცხოვრებით. რა უწყობს ხელს მის კეთილდღეობას, შინაგან სიმტკიცეს, წარმატებასა და ცხოვრებით კმაყოფილებას.
– ანუ პოზიტიური ფსიქოლოგია ფსიქოთერაპიის ერთ-ერთი მეთოდია?
– არა. ეს, პირველ რიგში, ფსიქოლოგიის დამოუკიდებელი სამეცნიერო მიმართულებაა. თუმცა, მის საფუძველზე შეიქმნა სხვადასხვა პრაქტიკული პროგრამა და სავარჯიშო, რომლებიც გამოიყენება კონსულტირებასა და ფსიქოთერაპიაში. ამიტომ ხშირად ეს ორი ცნება ერთმანეთში ერევათ, მაგრამ სინამდვილეში ისინი ერთი და იგივე არ არის.
– რით განსხვავდება კლასიკური ფსიქოლოგიისგან?
– ტრადიციული ფსიქოლოგია დიდი ხნის განმავლობაში ძირითადად სწავლობდა იმას, თუ რატომ ავადდება ადამიანი, როგორ წარმოიქმნება შფოთვა, დეპრესია, სტრესი და სხვა ფსიქოლოგიური პრობლემები. პოზიტიურმა ფსიქოლოგიამ ამ კითხვას კიდევ ერთი დაამატა: რა ეხმარება ადამიანს კარგად ცხოვრებაში? ის სწავლობს ოპტიმიზმს, მადლიერებას, იმედს, ცხოვრების აზრს, ძლიერ მხარეებს, ურთიერთობებსა და ფსიქოლოგიურ გამძლეობას.
– ვის შეუძლია ყველაზე მეტად ისარგებლოს პოზიტიური ფსიქოლოგიით?
– პრაქტიკულად ყველას. განსაკუთრებით სასარგებლოა ადამიანებისთვის, რომლებიც:
- განიცდიან ყოველდღიურ სტრესს;
- ემოციურად გადაიღალნენ;
- დაბალი თვითშეფასება აქვთ;
- სურთ მეტი თავდაჯერებულობა;
- ცდილობენ ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას;
- რთული პერიოდის შემდეგ ახალი ძალების მოკრება სურთ;
- პროფესიული გადაწვის თავიდან აცილებას ცდილობენ.
ასევე ფართოდ გამოიყენება სკოლებში, უნივერსიტეტებში, ოჯახურ ცხოვრებაში, სპორტსა და სამუშაო გარემოში.
– რა პრაქტიკულ მეთოდებს იყენებს პოზიტიური ფსიქოლოგია?
– ყველაზე გავრცელებულია:
- მადლიერების დღიურის წარმოება;
- საკუთარი ძლიერი მხარეების აღმოჩენა და გამოყენება;
- კეთილი საქმეების გაცნობიერებული კეთება;
- ოპტიმისტური აზროვნების განვითარება;
- ცხოვრების მნიშვნელოვანი მიზნების განსაზღვრა;
- ურთიერთობების გაუმჯობესებაზე მუშაობა;
- ყურადღების გადატანა არა მხოლოდ პრობლემებზე, არამედ მიღწევებსა და რესურსებზეც.
– რა პრობლემების დროს შეიძლება იყოს ეფექტური?
– კვლევების მიხედვით, პოზიტიური ფსიქოლოგიის მიდგომები ხშირად ეხმარება:
- ქრონიკული სტრესის შემცირებას;
- ემოციური გადაწვის პრევენციას;
- მსუბუქი და საშუალო სიმძიმის დეპრესიული სიმპტომების შემცირებას (როგორც დამატებითი მხარდაჭერა);
- შფოთვის მართვას;
- თვითშეფასების ამაღლებას;
- ცხოვრების კმაყოფილების გაზრდას;
- ფსიქოლოგიური გამძლეობის განვითარებას.
თუმცა მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ შედეგი ინდივიდუალურია და ეს მეთოდები არ ცვლის პროფესიულ მკურნალობას, როცა ის აუცილებელია.
– შეიძლება თუ არა მძიმე ფსიქიკური დაავადებების მხოლოდ პოზიტიური ფსიქოლოგიით მკურნალობა?
– ეს ძალიან მნიშვნელოვანი საკითხია. ისეთი მდგომარეობების დროს, როგორიცაა მძიმე დეპრესია, ბიპოლარული აშლილობა, შიზოფრენიის სპექტრის აშლილობები ან სხვა მძიმე ფსიქიკური დაავადებები, აუცილებელია ფსიქიატრის შეფასება და შესაბამისი მკურნალობა. პოზიტიური ფსიქოლოგიის სავარჯიშოების გამოყენება ზოგიერთ შემთხვევაში შეიძლება დამატებით მხარდაჭერად, მაგრამ ისინი ვერ ჩაანაცვლებენ მედიკამენტურ მკურნალობას ან მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ფსიქოთერაპიას.
– ზოგი ფიქრობს, რომ პოზიტიური ფსიქოლოგია ნიშნავს მხოლოდ „დადებითად ფიქრს“. რამდენად სწორია ეს?
– ეს ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მცდარი წარმოდგენაა. პოზიტიური ფსიქოლოგია არ გვასწავლის, რომ უარყოფითი ემოციების იგნორირება მოვახდინოთ. პირიქით, ის აღიარებს, რომ სევდა, შფოთვა, იმედგაცრუება და ტკივილი ადამიანის ცხოვრების ბუნებრივი ნაწილია. მისი მიზანია ადამიანს დაეხმაროს, ამ სირთულეების მიუხედავად, შეინარჩუნოს შინაგანი რესურსები, ურთიერთობები, მიზნები და ცხოვრების აზრი.
– შეიძლება ითქვას, რომ პოზიტიური ფსიქოლოგია ბედნიერების მეცნიერებაა?
– ნაწილობრივ – დიახ, მაგრამ არა მხოლოდ. პოზიტიური ფსიქოლოგია ბედნიერებას არ განიხილავს როგორც მუდმივ მხიარულებას. ის სწავლობს ცხოვრებით კმაყოფილებას, მიზნის განცდას, ძლიერ ურთიერთობებს, შინაგან რესურსებს, გამძლეობასა და პიროვნულ განვითარებას. მისი მთავარი კითხვა ასეთია: რა ეხმარება ადამიანს, რომ სირთულეების მიუხედავად, ღირსეულად და აზრიანად იცხოვროს?
– რას ნიშნავს კეთილდღეობა ფსიქოლოგიის ენაზე?
– კეთილდღეობა მხოლოდ კარგი განწყობა არ არის. ის მოიცავს რამდენიმე მნიშვნელოვან კომპონენტს:
- დადებითი ემოციების არსებობას;
- საკუთარი ცხოვრების მნიშვნელობის განცდას;
- მიზნების ქონასა და მათკენ სწრაფვას;
- ჯანსაღ ურთიერთობებს;
- საკუთარი შესაძლებლობების რეალიზებას;
- მიღწევებით კმაყოფილებას.
ანუ ადამიანი შეიძლება ყოველთვის ბედნიერი არ იყოს, მაგრამ მაინც ჰქონდეს მაღალი ფსიქოლოგიური კეთილდღეობა.
– რით განსხვავდება პოზიტიური ფსიქოლოგია პოპულარული მოტივაციური ლექციებისგან?
– ეს ძალიან მნიშვნელოვანი კითხვაა. პოზიტიური ფსიქოლოგია ეფუძნება სამეცნიერო კვლევებს და არა მხოლოდ შთამაგონებელ ფრაზებს. მისი დასკვნები მიღებულია მრავალწლიანი კვლევების შედეგად. სწორედ ამიტომ, ის არ უნდა ავურიოთ ე.წ. „პოზიტიურ აზროვნებაში“, რომელიც ზოგჯერ პრობლემების უგულებელყოფისკენ მოგვიწოდებს.
– ხშირად ამბობენ, რომ საკმარისია მხოლოდ დადებითად იფიქრო და ყველაფერი კარგად იქნება. ეთანხმებით ამ მოსაზრებას?
– არა. ეს ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მითია.
პოზიტიური ფსიქოლოგია არ გვასწავლის, რომ სევდა, შიში ან ბრაზი ცუდი ემოციებია. ყველა ემოცია ბუნებრივია და ადამიანისთვის თავისი დანიშნულება აქვს. მთავარი ის არის, როგორ ვუმკლავდებით მათ, როგორ ვსწავლობთ ემოციებთან თანაცხოვრებას და როგორ ვინარჩუნებთ იმედს მაშინაც კი, როდესაც რთულ მდგომარეობაში ვართ.
– ვის ეხმარება ყველაზე მეტად პოზიტიური ფსიქოლოგია?
– მისი პრინციპები სასარგებლოა თითქმის ყველასთვის. განსაკუთრებით მათთვის, ვინც:
- ქრონიკულ სტრესს განიცდის;
- ემოციურად გადაიწვა;
- თავდაჯერებულობის ნაკლებობას გრძნობს;
- ცხოვრების აზრის პოვნას ცდილობს;
- რთული ცხოვრებისეული მოვლენების შემდეგ ძალების აღდგენა სურს;
- უკეთესი ურთიერთობების ჩამოყალიბებას ცდილობს.
– რა არის ადამიანის ძლიერი მხარეები და რატომ არის მათი აღმოჩენა მნიშვნელოვანი?
თითოეულ ადამიანს აქვს უნიკალური ძლიერი თვისებები – მაგალითად, პატიოსნება, სიკეთე, პასუხისმგებლობა, შემოქმედებითობა, იუმორის გრძნობა, ცნობისმოყვარეობა, გამბედაობა ან სამართლიანობა.
პოზიტიური ფსიქოლოგია გვასწავლის, რომ თუ ადამიანი ყოველდღიურ ცხოვრებაში ამ ძლიერ მხარეებს უფრო ხშირად გამოიყენებს, ის თავს უფრო თავდაჯერებულად, მშვიდად და ბედნიერად იგრძნობს.
– რა პრაქტიკული სავარჯიშოები აქვს ამ მიმართულებას?
– ყველაზე ცნობილი პრაქტიკებია:
- მადლიერების დღიურის წარმოება;
- ყოველდღიურად სამი კარგი მოვლენის გახსენება;
- საკუთარი ძლიერი თვისებების გაცნობიერება;
- კეთილი საქმის მიზანმიმართული გაკეთება;
- მიზნების ეტაპობრივად დასახვა;
- საკუთარი წარმატებების შეფასება და აღნიშვნა;
- ურთიერთობების გაძლიერებაზე მუშაობა.
ეს მარტივი ჩვევები ბევრ ადამიანს ეხმარება ყოველდღიური ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებაში.
– შესაძლებელია თუ არა, რომ პოზიტიურმა ფსიქოლოგიამ მძიმე დეპრესია ან სხვა მძიმე ფსიქიკური დაავადება განკურნოს?
– არა. ეს აუცილებლად უნდა ითქვას.
მძიმე დეპრესიის, ბიპოლარული აშლილობის, შიზოფრენიისა და სხვა მძიმე ფსიქიკური დაავადებების დროს საჭიროა ფსიქიატრის შეფასება და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მკურნალობა. პოზიტიური ფსიქოლოგია ასეთ შემთხვევებში შეიძლება დამატებით მხარდაჭერად გამოვიყენოთ და არა ძირითადი მკურნალობის შემცვლელად.
– როგორია პოზიტიური ფსიქოლოგიის მთავარი გზავნილი?
– მისი მთავარი გზავნილია, რომ ადამიანი არ არის მხოლოდ თავისი პრობლემები. მას აქვს რესურსები, შესაძლებლობები, ძლიერი მხარეები და განვითარების პოტენციალი. სწორედ ამ რესურსების აღმოჩენა და გაძლიერებაა პოზიტიური ფსიქოლოგიის მთავარი მიზანი.
– რას ურჩევდით ჩვენს მკითხველს?
– ყოველდღიურად გამოყავით რამდენიმე წუთი იმისთვის, რომ გაიხსენოთ, რა იყო იმ დღეს კარგი, რა გამოგივიდათ, ვის დაეხმარეთ ან ვინ დაგეხმარათ. ეცადეთ, დრო დაუთმოთ ახლობლებთან ურთიერთობას, ფიზიკურ აქტივობას, დასვენებასა და იმ საქმიანობას, რომელიც თქვენთვის მნიშვნელოვანია, სიამოვნებას განიჭებთ და გაბედნიერებთ.
და რაც მთავარია, ნუ შეგეშინდებათ დახმარების თხოვნის. შეეცადეთ, ყოველდღირად შეამჩნიოთ არა მხოლოდ პრობლემები, არამედ ისიც, რაც კარგად გამოგდით. მადლობა გადაუხადეთ თქვენს თავს და სხვებს, იზრუნეთ ურთიერთობებზე, იმოძრავეთ, დაისვენეთ და გახსოვდეთ, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობა ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც ფიზიკური.
– დაბოლოს, როგორ შეაფასებდით პოზიტიური ფსიქოლოგიის მნიშვნელობას?
– ვფიქრობ, მისი ყველაზე დიდი ღირებულება ის არის, რომ ის ადამიანს მხოლოდ პრობლემების პრიზმაში არ უყურებს. იგი გვახსენებს, რომ თითოეულ ჩვენგანში არსებობს განვითარების, შემოქმედების, თანაგრძნობისა და სირთულეების გადალახვის უნარი. პოზიტიური ფსიქოლოგია არ გვპირდება ცხოვრებას ტკივილის გარეშე, მაგრამ გვასწავლის, როგორ შევინარჩუნოთ შინაგანი სიმტკიცე მაშინაც კი, როდესაც ცხოვრება გამოცდას გვიწყობს.
– ქალბატონო ანი, დიდი მადლობა საინტერესო და გულწრფელი საუბრისთვის.
– მადლობა თქვენ. მინდა, ყველა მკითხველს ვუსურვო, ყოველდღიურ ცხოვრებაში იპოვოს მიზეზი მადლიერებისთვის, განვითარებისათვის და იმედისთვის. სწორედ ასეთი მცირე ნაბიჯები ქმნის ძლიერ, ჯანმრთელ და ბედნიერ საზოგადოებას.
თუკი ემოციური სირთულეები დიდხანს გრძელდება, ხელს უშლის მუშაობას, სწავლას ან ოჯახურ ცხოვრებას, ნუ გადადებთ სპეციალისტთან ვიზიტს. დროულად მიღებული დახმარება ხშირად ყველაზე ეფექტურია.