თანამედროვე სამყაროში ყურადღების კონცენტრაციისა და მახვილი გონების შენარჩუნება სულ უფრო დიდ გამოწვევად იქცევა. ნეირომეცნიერები და დიეტოლოგები სულ უფრო მეტ მტკიცებულებას პოულობენ იმისა, რომ ჩვენი კოგნიტური შესაძლებლობები პირდაპირ არის დამოკიდებული ორ მთავარ საყრდენზე: იმაზე, თუ რით ვკვებავთ ორგანიზმს და რამდენად აქტიურად ვმოძრაობთ.

ცოტა ხნის წინ ჩატარებულმა კვლევებმა გამოავლინა კონკრეტული საფრთხე, რომელიც ჩვენს ყოველდღიურ რაციონში იმალება და პარალელურად დაადასტურა მარტივი ფორმულა, რომელსაც ტვინის „გადატვირთვა“ შეუძლია.

ულტრადამუშავებული საკვები ამცირებს კონცენტრაციას

ულტრადამუშავებულ საკვებს შეუძლია კონცენტრაციის უნარის დაქვეითება იმ ადამიანებშიც კი, რომლებიც, ზოგადად, ჯანსაღი კვების რეჟიმს მისდევენ. ამ დასკვნამდე მონაშის უნივერსიტეტის მეცნიერები მივიდნენ. კვლევის შედეგები სამეცნიერო ჟურნალში Alzheimer’s & Dementia: Diagnosis Assessment & Disease Monitoring (A&D) გამოქვეყნდა.

ექსპერიმენტში მონაწილეობდა 2100-ზე მეტი ავსტრალიელი ზრდასრული ადამიანი, რომლებსაც დემენციის ნიშნები არ აღენიშნებოდათ. მკვლევარებმა დეტალურად შეადარეს მათი დიეტა და კოგნიტური შესაძლებლობები. აღმოჩნდა, რომ რაც უფრო მაღალი იყო ადამიანის რაციონში ულტრადამუშავებული საკვების წილი, მით უფრო დაბალი შედეგები ჰქონდათ მონაწილეებს ყურადღებისა და ინფორმაციის დამუშავების სიჩქარის ტესტებში.

რა არის ულტრადამუშავებული საკვები? ეს არის პროდუქტები, რომლებმაც გაიარეს ფართომასშტაბიანი სამრეწველო დამუშავება და შეიცავენ სხვადასხვა დანამატებს, არომატის გამაძლიერებლებს, სტაბილიზატორებსა და სხვა ქიმიურ ინგრედიენტებს. მათ მიეკუთვნება: შაქრიანი გამაგრილებელი სასმელები, ჩიფსები, სწრაფი კვების პროდუქტები (ფასთფუდი) და მზა ნახევარფაბრიკატები.

ავტორების თქმით, ასეთი საკვების ყოველდღიური მოხმარების მხოლოდ 10%-ით გაზრდაც კი (რაც, მაგალითად, ჩიფსების ერთი სტანდარტული პაკეტის ეკვივალენტურია) უკვე იწვევს ყურადღების კონცენტრაციის მნიშვნელოვან შემცირებას.

მკვლევრები ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ ეს მავნე ეფექტი ვლინდებოდა კვების რაციონის საერთო ხარისხის მიუხედავად. ეს იმაზე მიუთითებს, რომ პრობლემა მხოლოდ ჯანსაღი საკვების ნაკლებობაში კი არ არის, არამედ თავად პროდუქტის ღრმა გადამუშავების ტექნოლოგიაშიც: ის ცვლის საკვების ბუნებრივ სტრუქტურას და მასში ტვინისთვის მავნე ნივთიერებები შეაქვს. მიუხედავად იმისა, რომ მეცნიერებმა მეხსიერების დაქვეითებასთან პირდაპირი კავშირი ამ ეტაპზე ვერ აღმოაჩინეს, ყურადღების დეფიციტი თავისთავად აფერხებს სწავლის, აზროვნებისა და ყოველდღიური პრობლემების გადაჭრის პროცესს.

როგორ აიძულებს მოძრაობა ტვინს მუშაობას?

თუკი არასწორი კვება გონებას ფიტავს, ფიზიკური აქტივობა მისი მთავარი წამალია. ხშირად სპორტსა და ვარჯიშს მხოლოდ სხეულის გაკაჟების საშუალებად მივიჩნევთ, თუმცა თანამედროვე ნეირომეცნიერება ადასტურებს, რომ მოძრაობა, სინამდვილეში, „საწვავია“ ჩვენი ტვინისთვის. ყოველი ნაბიჯი თუ ფიზიკური დატვირთვა რთულ ქიმიურ და სტრუქტურულ ცვლილებებს იწვევს ნაცრისფერ ნივთიერებაში.

აი, როგორ გარდაქმნის მოძრაობა ტვინის მუშაობას:

1. „ტვინის სასუქი“ – BDNF ცილა

როდესაც ვმოძრაობთ, ორგანიზმი გამოიმუშავებს სპეციალურ ცილას, რომელსაც BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor - ტვინიდან მიღებული ნეიროტროფიული ფაქტორი) ეწოდება. მეცნიერები მას ხშირად „ტვინის სასუქსაც“ უწოდებენ.

• რას აკეთებს ის: BDNF ეხმარება არსებულ ნეირონებს გადარჩენაში და ასტიმულირებს ახალი ნეირონების ზრდას.

• შედეგი: საგრძნობლად უმჯობესდება სწავლის უნარი და მეხსიერება.

2. ნეიროგენეზი: ახალი უჯრედების დაბადება

დიდი ხნის განმავლობაში ითვლებოდა, რომ ზრდასრულ ადამიანს ახალი ნეირონები აღარ უჩნდება. თუმცა, თანამედროვე კვლევებმა აჩვენა, რომ აერობული დატვირთვა (სირბილი, ცურვა, სწრაფი სიარული) ააქტიურებს ნეიროგენეზს ჰიპოკამპუსში — ტვინის იმ ნაწილში, რომელიც პასუხისმგებელია მეხსიერებასა და ემოციებზე.

3. კოგნიტური ფუნქციების „გადატვირთვა“

ფიზიკური აქტივობა აძლიერებს სისხლის მიმოქცევას, რის წყალობითაც ტვინი ბევრად მეტ ჟანგბადსა და საკვებ ნივთიერებას იღებს. ეს პირდაპირ აისახება შემდეგ ფაქტორებზე:

• კონცენტრაცია: მოძრაობის შემდეგ ტვინს უკეთ შეუძლია ყურადღების ფოკუსირება.

• გადაწყვეტილების მიღება: აქტიურდება პრეფრონტალური ქერქი, რომელიც პასუხისმგებელია ლოგიკასა და დაგეგმვაზე.

• კრეატიულობა: ბევრი ცნობილი მოაზროვნე და ლიდერი (მაგალითად, სტივ ჯობსი ან ალბერტ აინშტაინი) პრობლემის გადაჭრისას ხშირად სეირნობდა, რადგან მოძრაობა გვეხმარება „ჩიხური“ აზროვნებიდან გამოსვლაში.

4. სტრესის მართვა და ემოციური სტაბილურობა

მოძრაობა არის ბუნებრივი ანტიდეპრესანტი. ვარჯიშის დროს ორგანიზმში აქტიურად გამოიყოფა:

• ენდორფინები: ე.წ. „ბედნიერების ჰორმონები“, რომლებიც ამცირებენ ტკივილის შეგრძნებას და სტრესს.

• დოფამინი და სეროტონინი: ნივთიერებები, რომლებიც არეგულირებენ გუნება-განწყობას და ძილის ციკლს. ფიზიკური აქტივობა ეხმარება ტვინს კორტიზოლის (სტრესის ჰორმონის) დონის შემცირებაში, რაც საიმედოდ გვიცავს ემოციური გადაწვისგან.

5. ტვინის დაცვა დაბერებისგან

რეგულარული მოძრაობა ზრდის ტვინის პლასტიკურობას — უნარს, აღიდგინოს ნეირონული კავშირები და მოერგოს ცვლილებებს. ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე ეფექტური საშუალება ისეთი დეგენერაციული დაავადებების პრევენციისთვის, როგორიცაა ალცჰაიმერი და დემენცია.

პრაქტიკული რეკომენდაციები მახვილი გონებისთვის:

• არ არის აუცილებელი მარათონი: ტვინის „გასაღვიძებლად“ და ულტრადამუშავებული საკვების ნეგატიური ეფექტების შესამცირებლად საკმარისია დღეში სულ რაღაც 20-30 წუთიანი სწრაფი სიარულიც კი.

• შეცვალეთ გარემო: ბუნებაში, სუფთა ჰაერზე მოძრაობა კიდევ უფრო მეტად ასტიმულირებს ჩვენს სენსორულ სისტემებს.

• აირჩიეთ რთული მოძრაობები: ცეკვა, ჩოგბურთი ან ნებისმიერი აქტივობა, სადაც კოორდინაციაა საჭირო, კიდევ უფრო მეტად ტვირთავს ტვინს და აიძულებს მას, ახალი, მყარი ნეირონული კავშირები დაამყაროს.

დასკვნა მარტივია: თუ გსურთ, რომ თქვენმა გონებამ მაქსიმალური პროდუქტიულობით იმუშაოს, პირველ რიგში, შეამცირეთ რაციონში ინდუსტრიულად დამუშავებული მავნე პროდუქტები და ნუ აიძულებთ თავს მხოლოდ სამუშაო მაგიდასთან ჯდომას. მიეცით სხეულს მოძრაობის საშუალება და ტვინი მადლობას მკაფიო, სწრაფი და კონცენტრირებული აზროვნებით გადაგიხდით.