როგორია სიცოცხლის განმავლობაში ტვინის ცვლილებების ძირითადი ეტაპები
კემბრიჯის უნივერსიტეტის მეცნიერებმა აღმოაჩინეს, რომ ადამიანის ტვინი ცხოვრების განმავლობაში ცვლილების ოთხ ძირითად ეტაპს გადის - 9, 32, 66 და 83 წლის ასაკში. კვლევის შედეგები გამოქვეყნდა ჟურნალში Nature Communications (NatCom).
თითქმის 3800 ადამიანის - ახალშობილებიდან 90 წლამდე - მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფიის ტვინის სურათების ანალიზმა აჩვენა, რომ ტვინის ცვლილებები არა თანდათანობით, არამედ უეცარი აფეთქებებით ხდება. მკვლევარებმა თვალყური ადევნეს, თუ როგორ ასახავს ქსოვილში წყლის მოძრაობა სხვადასხვა უბნებს შორის კავშირების რეორგანიზაციას და გამოავლინეს ასაკთან დაკავშირებული დამახასიათებელი „გარდამტეხი წერტილები“: დაახლოებით 9, 32, 66 და 83 წელი.
ავტორების თქმით, ტვინის განვითარება არ არის თანდათანობითი ევოლუცია, არამედ ეტაპების თანმიმდევრობაა, რომლის დროსაც ნეირონული ქსელი რეორგანიზდება კონკრეტული გზებით.
პირველ პერიოდს - დაბადებიდან დაახლოებით ცხრა წლამდე - თან ახლავს ნაცრისფერი და თეთრი ნივთიერების მოცულობის სწრაფი ზრდა. შემდეგ, ცხრა წლიდან 32 წლამდე, ტვინი განიცდის ინტენსიური რესტრუქტურიზაციის ხანგრძლივ პერიოდს, რომლის დროსაც ყალიბდება სტაბილური კავშირები და რეგიონებს შორის ინფორმაციის გაცვლა ჩქარდება. სწორედ ამ პერიოდში ვლინდება ფსიქიკური დარღვევები ყველაზე ხშირად პირველად.
32-დან 66 წლამდე ცვლილებები უფრო სტაბილური და ნაკლებად მკვეთრი ხდება, ხოლო 66 წლის შემდეგ ტვინის რეგიონები იწყებენ უფრო ავტონომიურად ფუნქციონირებას. 83 წლის შემდეგ, რეგიონებს შორის კავშირები კიდევ უფრო სუსტდება, რაც ასახავს კოგნიტური ფუნქციის ასაკობრივ ბუნებრივ დაქვეითებას.
ავტორები ხაზს უსვამენ, რომ ამ მეორე ეტაპს შეიძლება მნიშვნელოვანი როლი ჰქონდეს ფსიქიკური აშლილობებისადმი დაუცველობაში. თუმცა, დამოუკიდებელი ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ მკვლევარებმა გააერთიანეს ცხრა მონაცემთა ნაკრები სხვადასხვა ხარისხით, რამაც შეიძლება შედეგები არასწორი გახადოს.
ტვინის ფუნქციები სხეულში
ტვინი, ნეირონების მეშვეობით, ინფორმაციას გადასცემს სხეულის ყველა სისტემას. ეს ხდება ელექტროქიმიური იმპულსების ენის მეშვეობით. ამ პროცესებში მონაწილეობს „სამეთაურო ცენტრის“ ყველა სტრუქტურა.
- შუბლის წილი აკონტროლებს ნებაყოფლობით მოძრაობებს, მათ შორის ისეთი ჩვეული უნარებს, როგორიცაა წერა ან ფეხსაცმლის თასმების შეკვრა. შუბლის წილების წყალობით, ადამიანის სახის გამომეტყველება იცვლება, მას შეუძლია ჟესტიკულაცია, კონცენტრირება, მსჯელობა, საუბარი, პრობლემების გადაჭრა და სხვა, არანაკლებ მნიშვნელოვანი ინტელექტუალური აქტივობების შესრულება.
- პარიეტალური წილები საშუალებას გვაძლევს, ვიცოდეთ ჩვენი სხეულის პოზიცია სივრცეში და გავიგოთ მიმართულება. ისინი ამუშავებენ შემომავალ სენსორულ ინფორმაციას - რასაც ვხედავთ, გვესმის, ვეხებით და ა.შ.
- კეფის წილები გვეხმარება პარიეტალური წილებიდან მომავალი ვიზუალური ინფორმაციის ანალიზსა და გაშიფვრაში. ვიზუალური გამოსახულებები ყალიბდება ჩვენს ცნობიერებაში, რომელსაც ვიყენებთ ჩვენს გარშემო არსებულ სამყაროში ნავიგაციისთვის.
- საფეთქლის წილები ინახავენ მოვლენებს მოკლევადიან ან გრძელვადიან მეხსიერებაში, ინახავენ მოგონებებს, ქმნიან ემოციებს, გვეხმარებიან ადამიანებისა და საგნების ამოცნობაში და სმენისა და მეტყველების ინტეგრირებაში ერთიან საკომუნიკაციო პროცესში.
- სუბკორტიკალური სტრუქტურები პასუხისმგებელნი არიან მოძრაობების კოორდინაციაზე, ასევე ტკივილის, შეხების და გარემოსა და სხეულის ტემპერატურის ცვლილებების ადეკვატურ აღქმაზე. კერძოდ, ჰიპოთალამუსი აკონტროლებს ძილს და სიფხიზლეს, წყურვილს და მადას, ასევე ჰიპოფიზის ჰორმონალურ აქტივობას. ლიმბური სისტემა პასუხისმგებელია ემოციებსა და მოტივაციაზე. ჩვენი სწავლის უნარი და, დიდწილად, მეხსიერებაც ამაზეა დამოკიდებული. მაგალითად, უკეთ გვახსოვს მოვლენები, რომლებიც დაკავშირებულია ძლიერ და ნათელ ემოციებთან. ლიმბური სისტემა არეგულირებს ვიზუალურ მეხსიერებას, ასევე თავდაცვით, კვების და სექსუალურ ქცევას.
- ტვინის ღერო აკონტროლებს თვალების, სახის კუნთების, ენის, ყბის მოძრაობას, ღეჭვასა და ყლაპვას. გარდა ამისა, ეს სტრუქტურა არეგულირებს გულისცემას, სუნთქვას, არტერიულ წნევას და წონასწორობას. ადამიანის სიცოცხლე დიდწილად დამოკიდებულია ტვინის ღეროს ფუნქციონირებაზე.
- ნათხემი, რომელიც მდებარეობს თავის ტვინის ნახევარსფეროებსა და ტვინის ღეროს შორის, მუდმივად არეგულირებს კუნთების ტონუსს და სხეულის პოზიციას. ის დაკავშირებულია ვესტიბულურ აპარატთან, რომელიც ყურში მდებარეობს და პასუხისმგებელია ვერტიკალურ პოზაზე.
- ცერებროსპინალური სითხე იცავს ტვინს შერყევისა და დაზიანებების შედეგად გამოწვეული დაზიანებისგან და ასევე გამოდევნის ნარჩენ პროდუქტებს ცენტრალური ორგანოდან.