კანის ფსიქოსომატიკა: რაზე საუბრობს კანი?
თანამედროვე მედიცინაში არსებობს მიმართულება – ფსიქოდერმატოლოგია, რომელიც სწავლობს, როგორ მოქმედებს ემოციური მდგომარეობა კანის დაავადებებზე და პირიქით. კანი და ნერვული სისტემა ემბრიონის განვითარების დროს ერთი და იმავე ფენიდან (ექტოდერმიდან) ვითარდება, ამიტომ მათ შორის ძლიერი ბიოლოგიური კავშირია.
რატომ მწვავდება კანის პრობლემები ემოციური დაძაბულობისას
როდესაც ადამიანი სტრესს განიცდის, ორგანიზმი ააქტიურებს ჰორმონულ და ნერვულ პასუხს. ამ დროს გამოიყოფა ჰორმონი – კორტიზოლი.
კორტიზოლის მატება იწვევს:
- კანის დამცავი ბარიერის დასუსტებას;
- ცხიმოვანი ჯირკვლების გააქტიურებას;
- ანთებითი პროცესების გაძლიერებას;
- კანის გამოშრობას ან გაღიზიანებას.
ამიტომ სტრესის დროს ხშირად მწვავდება:
- აკნე;
- ატოპიური დერმატიტი;
- ფსორიაზი;
- ჭინჭრის ციება.
ბევრმა ადამიანმა შენიშნა, რომ გამოცდების, კონფლიქტის ან ძლიერი ნერვიულობის დროს კანის მდგომარეობა უარესდება – ეს შემთხვევითი არ არის. კორტიზოლი გავლენას ახდენს კანის დამცავ ბარიერზე, კანის ზედა ფენა – ეპიდერმისი – არის ჩვენი მთავარი დამცავი ბარიერი. სტრესის დროს: კორტიზოლი ამცირებს კოლაგენის სინთეზს, აფერხებს კანის რეგენერაციას, არღვევს ლიპიდურ ბარიერს. შედეგი შეიძლება იყოს: კანის სიმშრალე, ქავილი, გაღიზიანება. კანზე უფრო ადვილად აღწევს ინფექციები. ხანგრძლივ სტრესს შეუძლია კანის დაბერების პროცესიც დააჩქაროს.
კანის დაავადებები როგორც „ფსიქოლოგიური საზღვრების“ სიმბოლო
ფსიქოლოგიაში კანს ხშირად ადამიანის სხეულის საზღვრის სიმბოლოდ განიხილავენ.
კანი არის, სხეულის „საზღვარი“ სამყაროსთან, შეხების, უსაფრთხოების და სიახლოვის ორგანო. ზოგი ფსიქოლოგი თვლის, რომ კანის პრობლემები შეიძლება გაძლიერდეს, როცა ადამიანს აქვს:
- დაუცველობის განცდა;
- გამოუხატავი ემოციები (წყენა, ბრაზი, შიში, ტკივილი ან გულის ტკივილი, სიყვარული და მადლიერებაც კი);
- სირცხვილი ან ჩახშობილი ბრაზი;
- ზედმეტი პასუხისმგებლობა.
ამ დროს თითქოს სხეული „ლაპარაკობს“ იმას, რაც სიტყვებით ვერ გამოითქვა.
როგორ ვისწავლოთ ემოციების გამოხატვა, რომ ისინი „კანზე არ ამოვიდნენ“
რამდენიმე პრაქტიკული გზა არსებობს, მაგ. ემოციების დასახელება, ფსიქოლოგები ამას „ემოციურ ცნობიერებას“ უწოდებენ.
მაგალითად: „მე ახლა გაბრაზებული ვარ“, „მე ახლა ძალიან დაძაბული ვარ“, ეს უკვე ამცირებს სტრესის დონეს. საუბარი, ემოციის გაზიარება: მეგობართან, ოჯახის წევრთან, ფსიქოლოგთან, ხელს უწყობს განტვირთვას.
გამოუხატავი ემოციები კი ხშირად სხეულში „გროვდება“. სხეულის განტვირთვა აუცილებელია და ამ დროს ძალიან ეფექტურია – სეირნობა, სუნთქვის ვარჯიშები, იოგა და მსუბუქი ფიზიკური აქტივობა, ეს ამცირებს კორტიზოლის დონეს.
კანის მოვლის რიტუალი, თავზე ზრუნვა – კრემის წასმა, ნაზი მოვლა – ტვინისთვის უსაფრთხოების სიგნალია.
დღიურის წერა ძალიან მარტივი მეთოდია, როცა ემოციას სიტყვით ვწერთ, ის ნაკლებად „სხეულდება“.
კანის დაავადებები ყოველთვის მხოლოდ ფსიქოლოგიური მიზეზით არ ჩნდება. არსებობს გენეტიკური, ჰორმონული, ალერგიული და იმუნოლოგიური ფაქტორებიც. ამიტომ საუკეთესო მიდგომაა დერმატოლოგიური მკურნალობისა და ფსიქოლოგიური ბალანსის ერთად გამოყენება.
რომელი კონკრეტული ემოციები უკავშირდება კანის სხვადასხვა პრობლემას?
ფსიქოსომატიკური მიდგომა ამბობს, რომ კანი ხშირად ემოციური დაძაბულობის „სარკეა“. მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ: ეს არ ნიშნავს, რომ კანის დაავადებები მხოლოდ ფსიქოლოგიური მიზეზით ჩნდება. ისინი ყოველთვის დაკავშირებულია ბიოლოგიურ, იმუნურ და გარემო ფაქტორებთანაც, მაგრამ ემოციებმა შეიძლება მათი გამწვავება გამოიწვიოს.
კანის ყველაზე გავრცელებული პრობლემები და ის ემოციური მდგომარეობები, რომლებიც ხშირად უკავშირდება მათ:
1. (აკნე)
ხშირად უკავშირდება:
- შინაგან დაძაბულობას;
- საკუთარი გარეგნობით უკმაყოფილებას;
- თვითკრიტიკას;
- სოციალური შეფასების შიშს;
- სირცხვილის განცდას.
ფსიქოლოგები აღნიშნავენ, რომ აკნე ზოგჯერ ძლიერდება მაშინ, როცა ადამიანს აქვს შეგრძნება:
„მე უნდა დავიმალო“ ან „არ მინდა, სხვებმა ძალიან ახლო მანძილიდან შემომხედონ“.
2. (ატოპიური დერმატიტი/ეგზემა)
ხშირად უკავშირდება:
- ძლიერ ემოციური მგრძნობელობას;
- დაუცველობის განცდას;
- შინაგან შფოთვას;
- ახლობლებისგან სითბოსა და უსაფრთხოების მოთხოვნილებას.
ბავშვებში ეგზემა ხშირად ძლიერდება სტრესის, ოჯახში დაძაბულობის ან განშორების დროს.
3. (ფსორიაზი)
ფსიქოსომატიკაში მას ხშირად უკავშირებენ:
- ხანგრძლივ შინაგან დაძაბულობას;
- ჩახშობილ ბრაზს;
- უარყოფის განცდას;
- „თავის დაცვას“ სამყაროსგან.
ზოგი ფსიქოლოგი ფსორიაზს აღწერს როგორც „დაცვით ჯავშანს“, როცა ადამიანი თითქოს ცდილობს თავი დაიცვას ემოციური ტკივილისგან.
4. (ჭინჭრის ციება)
ხშირად ჩნდება:
- ძლიერი ნერვიულობის დროს;
- მოულოდნელი შიშისას;
- კონფლიქტის ან დაძაბული სიტუაციის შემდეგ.
ამ დაავადებას ზოგჯერ „მყისიერ ემოციურ რეაქციას“ უწოდებენ, რადგან გამონაყარი შეიძლება ძალიან სწრაფად გაჩნდეს.
5. კანის ქავილი (ქრონიკული)
ხშირად უკავშირდება:
- შფოთვას;
- შინაგან დაძაბულობას;
- მოუგვარებელ პრობლემებზე ფიქრს.
ზოგჯერ ქავილი ძლიერდება საღამოს, როცა ადამიანი მარტო რჩება თავის ფიქრებთან.
რატომ „ირჩევს“ სხეული სწორედ კანს
ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით კანი არის საზღვარი სამყაროსთან, შეხებისა და სიახლოვის ორგანო, უსაფრთხოების სიგნალის მიმღები, როდესაც ადამიანს უჭირს ემოციების გამოხატვა, სხეული ზოგჯერ ფიზიკური სიმპტომით გამოხატავს შინაგან მდგომარეობას.
როგორ დავეხმაროთ თავს, რომ ემოციები კანზე ნაკლებად აისახოს?! ძალიან სასარგებლოა, ემოციური „ვენტილაცია“: საუბარი, წერა, ლოცვა ან მედიტაცია, ასევე სხეულის მოდუნება: სეირნობა, სუნთქვის ვარჯიშები, მსუბუქი სპორტი. შეხების თერაპია: მასაჟი, თბილი აბაზანა, კანის მოვლა – ეს ნერვულ სისტემას ამშვიდებს. დაბოლოს, საზღვრების სწავლა, „არას“ თქმა, როცა ადამიანი ზედმეტ პასუხისმგებლობას იღებს.
მეცნიერები ახალ მიმართულებაზე – ფსიქოდერმატოლოგიაზე საუბრობენ, რომელიც აერთიანებს დერმატოლოგიას, ფსიქოლოგიას და ნევროლოგიას. კვლევები აჩვენებს, რომ სტრესის მართვა ხშირად ამცირებს კანის დაავადებების გამწვავებას.
რომელი ტიპის ადამიანები არიან მიდრეკილნი კანის ფსიქოსომატიკური პრობლემებისკენ?
ფსიქოლოგებმა და ფსიქოდერმატოლოგებმა მრავალწლიანი დაკვირვებით შენიშნეს, რომ ზოგი ფსიქოტიპი უფრო ხშირად განიცდის კანის პრობლემების გამწვავებას სტრესის დროს. ეს არ ნიშნავს, რომ დაავადება აუცილებლად განვითარდება, მაგრამ ასეთი ადამიანების ორგანიზმი ხშირად უფრო მგრძნობიარედ რეაგირებს ემოციურ დაძაბულობაზე.
გამოყოფენ რამდენიმე თვისობრივად განსხვავებულ ფსიქოტიპს:
1. ძალიან მგრძნობიარე ადამიანები, ასეთ ადამიანებს ახასიათებთ:
- ძლიერი ემპათია;
- სხვისი პრობლემების თავზე მიღება;
- გარემოს ცვლილებებზე სწრაფი რეაქცია.
მათი ნერვული სისტემა უფრო ადვილად რეაგირებს სტრესზე, რაც შეიძლება აისახოს კანის დაავადებების გამწვავებით, მაგალითად:
- ატოპიური დერმატიტის;
- ჭინჭრის ციება.
2. ადამიანები, რომლებიც ემოციებს არ გამოხატავენ
ზოგი ადამიანი ცდილობს:
- ბრაზის დამალვას;
- წყენის ჩახშობას;
- კონფლიქტის თავიდან აცილებას ნებისმიერ ფასად.
ფსიქოლოგები ამას „დაბლოკილ ემოციებს“ უწოდებენ.
ამ შემთხვევაში სხეული შეიძლება გახდეს ემოციის „გამომხატველი“.
ასეთი მდგომარეობის დროს ხშირად მძიმდება:
- ფსორიაზი;
- ქრონიკული ქავილი;
- სხვადასხვა დერმატიტი.
3. პერფექციონისტები
პერფექციონისტ ადამიანს ახასიათებს:
- თავისადმი დიდი მოთხოვნები;
- შეცდომის შიში;
- მუდმივი შინაგანი დაძაბულობა.
ამ ტიპის ადამიანებში ხშირად აღინიშნება:
- აკნე;
- სტრესთან დაკავშირებული გამონაყარი.
რადგან ორგანიზმი მუდმივად „მზაობას გამოხატავს“.
4. ადამიანები, რომლებსაც უჭირთ თავიანთი საზღვრების დაცვა
ასეთ ადამიანებს ხშირად უჭირთ:
- „არას“ თქმა;
- თავისი საჭიროებების დაცვა;
- ზედმეტი პასუხისმგებლობის უარყოფა.
ფსიქოლოგიური თვალსაზრისით კანი საზღვრის სიმბოლოა.
ამიტომ ზოგიერთ შემთხვევაში კანის პრობლემები შეიძლება გაძლიერდეს, როცა ადამიანი თავის სივრცეს ვერ იცავს.
5. ადამიანები, რომლებსაც დიდხანს აქვთ სტრესი
ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორი ქრონიკული სტრესია.
ხანგრძლივი დაძაბულობის დროს ორგანიზმი მუდმივად გამოყოფს ჰორმონ კორტიზოლს.
კორტიზოლის ხანგრძლივი მომატება:
- ასუსტებს კანის დამცავ ბარიერს;
- ზრდის ანთებით პროცესებს;
- აფერხებს კანის რეგენერაციას.
ამიტომ ქრონიკული სტრესის დროს ხშირად მძიმდება:
- ფსორიაზი;
- ატოპიური დერმატიტი;
- აკნე.
ფსიქოლოგები ამბობენ:
ხშირად კანის მდგომარეობაც თანდათან უმჯობესდება:
- ახლოს ყოფნა ადამიანებთან და ამავე დროს თავის დაცვა.
ეს შინაგანი კონფლიქტი ზოგჯერ სხეულშიც აისახება.
კვლევებმა აჩვენა, რომ როცა ადამიანი სწავლობს ემოციების გამოხატვას, სტრესის მართვას, სხეულთან კავშირის გაძლიერებას, კანის დაავადებების გამწვავება ხშირად მნიშვნელოვნად იკლებს.
კანი მართლაც განსაკუთრებული ორგანოა – ის ერთდროულად არის ფიზიკური დამცავი ბარიერი და ემოციური „სენსორი“. როცა ადამიანი სწავლობს ემოციების გაცნობიერებას, გამოხატვას და სტრესის მართვას, ხშირად კანის მდგომარეობაც თანდათან უკეთესდება.