რა არის კრუნჩხვა და რა პროცესები მიმდინარეობს ამ დროს თავის ტვინში? - მკურნალი.გე

ნინო ჩარგეიშვილი

როდესაც ვხედავთ ადამიანს, რომელიც სხეულზე კონტროლს კარგავს, ჩვენს გონებაში ათასი მითი და მცდარი წარმოდგენა იღვიძებს. სინამდვილეში, ეს არის ტვინის ელექტრული სისტემის ხანმოკლე შეფერხება, რომელიც ისევე მართვადია, როგორც ნებისმიერი სხვა ფიზიკური მდგომარეობა. დღეს ეპილეფსია აღარ არის „ჩაკეტილი კარი“ — ეს არის გამოწვევა, რომლის დაძლევაც სრულიად შესაძლებელია. სწორი მიდგომით, ადამიანს შეუძლია გააგრძელოს სრულფასოვანი, აქტიური და ბედნიერი ცხოვრება.

ამ თემაზე გვესაუბრება კავკასიის მედიცინის ცენტრის ნევროლოგიის დეპარტამენტის ხელმძღვანელი, მედიცინის დოქტორი ია რუხაძე.

- ქალბატონო ია, რა არის კრუნჩხვა და რა პროცესები მიმდინარეობს ამ დროს თავის ტვინში?

- წარმოიდგინეთ, რომ ჩვენი თავის ტვინი არის უაღრესად რთული ელექტრული სისტემა. ტვინის უჯრედები, ნეირონები, ერთმანეთს მუდმივად უგზავნიან მცირე ელექტრულ იმპულსებს — სწორედ ეს სიგნალები გვაძლევს საშუალებას ვიფიქროთ, ვიაროთ ან ვიგრძნოთ.

ჩვეულებრივ მდგომარეობაში, ტვინში იდეალური ბალანსია ორ ძალას შორის: ერთი ძალა უჯრედებს აქტივაციისკენ („გამშვები“ ღილაკი) უბიძგებს, მეორე კი მათ შეკავებაში („მუხრუჭი“) ეხმარება.

რა ხდება კრუნჩხვის დროს? მარტივად რომ ვთქვათ, ეს არის სისტემური „მოკლე ჩართვა“. ბალანსი ირღვევა: „გამშვები“ ძალა ზედმეტად აქტიურდება, ხოლო „მუხრუჭი“ ვეღარ უმკლავდება მოზღვავებულ იმპულსებს. წარმოიდგინეთ ავტომობილი, რომელიც დაღმართზე სიჩქარეს უმატებს, ამ დროს კი მუხრუჭმა უმტყუნა. შედეგად, ტვინის გარკვეულ უბანში (ან მთლიანად ტვინში) ელექტრული აქტივობა უეცრად, ქაოსურად და უკონტროლოდ იმატებს.

- თუ პროცესი ტვინში მიმდინარეობს, რატომ აისახება ის სხეულზე ასე თვალსაჩინოდ და რას ხედავენ ამ დროს თვითმხილველები?

- ჩვენი ტვინი სხეულის „მთავარი მართვის პულტია“. ყველა მოძრაობა — ხელის აწევა იქნება ეს თუ თვალის დახამხამება — ამ პულტიდან წამოსული ზუსტი ბრძანების შედეგია. როდესაც ტვინში ჭარბი ელექტრული მუხტი წარმოიქმნება, მართვის პულტი დროებით კარგავს კონტროლს და კუნთებს არეულ, დაუგეგმავ სიგნალებს უგზავნის.

აი, რას ვხედავთ ამ დროს გარედან:

* უნებლიე მოძრაობები: ვინაიდან სიგნალები ბევრია და ერთმანეთზე გადაჯაჭვული, კუნთები იწყებს რიტმულ შეკუმშვას, რასაც ჩვენ კანკალს ვეძახით.

* გაშეშება და დაჭიმვა: ზოგჯერ სიგნალი არის ერთიანი და ძალიან ძლიერი, რის გამოც სხეული მაქსიმალურად იჭიმება და ადამიანი შეიძლება დაეცეს.

* კონტაქტის გაწყვეტა: რადგან ტვინის მთელი რესურსი ამ ელექტრული არეულობის ჩახშობაზეა მიმართული, ის ვეღარ ამუშავებს გარე სამყაროდან მიღებულ ინფორმაციას. ამიტომ ადამიანი გარშემომყოფებს ვერ პასუხობს.

* ავტომატური მოქმედებები: ზოგჯერ არეულობა მხოლოდ ტვინის მცირე ნაწილს ეხება. ასეთ დროს ადამიანი შეიძლება არ დაეცეს, მაგრამ აკეთებდეს გაუცნობიერებელ მოძრაობებს: მაგალითად, აცმაცუნებდეს ტუჩებს, უმიზნოდ ამოძრავებდეს ხელებს ან ისწორებდეს ტანსაცმელს.

მარტივად რომ ვთქვათ, სხეული ამ დროს იქცევა ისე, როგორც მოწყობილობა, რომელსაც ერთბაშად ძალიან ბევრი ურთიერთგამომრიცხავი ბრძანება მიუვიდა — ის „იბნევა“ და ქაოსურად მოქმედებს, სანამ სისტემა საბოლოოდ არ დაიცლება ჭარბი მუხტისგან და არ დაწყნარდება.

- ხშირად ტერმინებს — „კრუნჩხვასა“ და „ეპილეფსიას“ — სინონიმებად იყენებენ. რით განსხვავდება ისინი ერთმანეთისგან და ნიშნავს თუ არა ერთჯერადი გულყრა ქრონიკულ დაავადებას?

- მთავარი განსხვავება მიზეზსა და განმეორებადობაშია.

კრუნჩხვა არის სიმპტომი (ისევე, როგორც ხველა), ხოლო ეპილეფსია — კონკრეტული მდგომარეობა.

კრუნჩხვა (გულყრა) არის ერთჯერადი მოვლენა. ნებისმიერ ჯანმრთელ ადამიანს შეიძლება დაემართოს კრუნჩხვა, თუ მის ტვინზე რაღაც ძლიერი გარეგანი ფაქტორი იმოქმედებს. მაგალითად: ძალიან მაღალი სიცხე, ძლიერი გაუწყლოება, ტრავმა, ალკოჰოლური ინტოქსიკაცია ან სისხლში შაქრის მკვეთრი ვარდნა. ამ დროს ტვინი უბრალოდ „აპროტესტებს“ დროებით პრობლემას. როგორც კი მიზეზს აღმოვფხვრით, კრუნჩხვა აღარ მეორდება.

ეპილეფსია არის მდგომარეობა, როდესაც ადამიანის ტვინს აქვს შინაგანი მიდრეკილება, პერიოდულად წარმოქმნას ჭარბი ელექტრული მუხტები ყოველგვარი გარეგანი მიზეზის გარეშე.

ეპილეფსიის დიაგნოზი, როგორც წესი, მაშინ ისმება, როდესაც გულყრა მინიმუმ ორჯერ მეორდება და მათ შორის ინტერვალი 24 საათზე მეტია. თუ რამდენიმე ეპიზოდი ერთ დღეში მოხდა, ეს ერთჯერად მწვავე შემთხვევად განიხილება. მაგრამ თუ გულყრა განმეორდა მეორე დღეს, მომდევნო თვეს ან თუნდაც ერთი წლის შემდეგ, ეს უკვე იმაზე მიანიშნებს, რომ ტვინს აქვს მუდმივი მიდრეკილება მსგავსი განმუხტვებისკენ. თუმცა, არსებობს გამონაკლისიც: ექიმმა შეიძლება დიაგნოზი პირველივე ეპიზოდის შემდეგაც დასვას, თუ კვლევები (MRI ან EEG) აჩვენებს ტვინის იმგვარ დაზიანებას, რომლის დროსაც განმეორების რისკი ძალიან მაღალია.

- ყველა კრუნჩხვა თვალშისაცემია? არსებობს თუ არა „უხილავი“ ფორმები, რომლებიც მხოლოდ ყურადღების ხანმოკლე გაფანტვით ან უცნაური ქცევით ვლინდება?

- კრუნჩხვა ყოველთვის დაცემას და კანკალს არ ნიშნავს. ის შეიძლება სრულიად სხვადასხვაგვარად გამოვლინდეს და მისი ხანგრძლივობაც განსხვავებულია.

მაგალითად, გაშეშების (ტონური გულყრა) დროს სხეულის კუნთები უეცრად მაქსიმალურად იჭიმება, ადამიანი ხდება ხესავით მკვრივი და ხშირად წონასწორობას კარგავს. ასეთი მდგომარეობა, როგორც წესი, 20-30 წამს გრძელდება.

არსებობს ე.წ. „უხილავი“ ფორმებიც, რომლებიც ხშირად უბრალო დაბნეულობაში ან უცნაურ ქცევაში ეშლებათ:

• გაშტერება (აბსანსი): ადამიანი რამდენიმე წამით თითქოს რეალობას წყდება, მზერა ერთ წერტილზე ეყინება და არ რეაგირებს დაძახებაზე. ეს "პაუზა" ძალიან ხანმოკლეა და სულ რაღაც 5-10 წამს გასტანს.
• ავტომატიზმები: ადამიანი აკეთებს გაუცნობიერებელ, უაზრო მოძრაობებს — მაგალითად, ტუჩების წკლაპუნს, ტანსაცმლის ღილების წვალებას, ხელების უმიზნო მოძრაობას ან ნერწყვის ხშირ ყლაპვას.
• სენსორული ცვლილებები: ზოგჯერ გულყრა ვლინდება მხოლოდ შინაგანი უცნაური შეგრძნებებით, როგორიცაა მოულოდნელი შიშის განცდა, „დეჟა ვუ“ (თითქოს ეს მომენტი უკვე განიცადა), ან სპეციფიკური სუნი და გემო, რომელსაც სხვები ვერ გრძნობენ.

რაც შეეხება ყველაზე დრამატულ, კრუნჩხვით (კონვულსიურ) გულყრას, მას ახასიათებს კანკალი და მთელი სხეულის უნებლიე მოძრაობა, რაც ძირითადად 1-დან 3 წუთამდე გრძელდება.

მნიშვნელოვანია იცოდეთ: გულყრების უმეტესობა თავისით წყდება 2-3 წუთში. თუ კანკალი ან გაშეშება 5 წუთზე მეტხანს გაგრძელდა, ეს უკვე გადაუდებელი მდგომარეობაა (ეპილეფსიური სტატუსი) და აუცილებელია სასწრაფო დახმარების გამოძახება, რადგან ტვინს დამოუკიდებლად „მუხრუჭის“ ჩართვა უჭირს. გულყრის დასრულების შემდეგ ადამიანს შეიძლება დასჭირდეს 10-დან 30 წუთამდე, რომ გონება სრულად გაეწმინდოს და გარემოში ორიენტაცია აღიდგინოს.

- ხალხში გავრცელებულია ისტორიები თვეობით გაშეშებულ ადამიანებზე. შესაძლებელია ეს კრუნჩხვამ გამოიწვიოს?

- ეს ძალიან გავრცელებული მითია, რომელიც სავარაუდოდ ფილმებიდან ან არასწორი ინფორმაციიდან მოდის. მოდით, პირდაპირ ვთქვათ: გულყრის გამო ადამიანი თვეობით ვერ გაშეშდება. ეს ფიზიკურად შეუძლებელია, რადგან კრუნჩხვა ან გაშეშება ტვინისა და კუნთებისთვის უზარმაზარი ენერგიის ხარჯვაა. სხეული ასეთ დატვირთვას რამდენიმე წუთზე მეტხანს ფიზიკურად ვერ გაუძლებს — ტვინი თავად თიშავს ამ პროცესს, როგორც კი ენერგიის მარაგი ეწურება.

როგორც უკვე აღვნიშნეთ, გაშეშება მაქსიმუმ რამდენიმე წუთი გრძელდება. თუ პროცესი 5 წუთზე მეტხანს გასტანა, ეს სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობაა და სასწრაფო სამედიცინო ჩარევის გარეშე ორგანიზმი უბრალოდ ვერ გადარჩება. ხშირად ხალხს კრუნჩხვითი გაშეშება ეშლებათ კომაში ან სხვა ნევროლოგიურ მდგომარეობებში, მაგალითად, კატატონიაში, როდესაც ადამიანი მართლაც შეიძლება დიდხანს იყოს უძრავად. თუმცა, ამას საერთო არაფერი აქვს იმ ტიპის გაშეშებასთან, რომელსაც ეპილეფსიური განმუხტვა იწვევს. გულყრა არის „აფეთქება“, რომელიც მალე სრულდება და ის ვერ იქნება ხანგრძლივი პროცესი.

- კატატონია რა არის?

-კატატონია და ეპილეფსია ხშირად ერევათ ერთმანეთში, რადგან ორივე მდგომარეობა სხეულზე კონტროლის დაკარგვას უკავშირდება. თუმცა, მათ შორის პრინციპული განსხვავებაა:

1) ეპილეფსია ტვინის ელექტრული „ქარიშხალია“ (ზედმეტი აქტივობა). კატატონია კი არ არის დამოუკიდებელი დაავადება — ეს არის ფსიქომოტორული სინდრომი, რომელიც შეიძლება ახლდეს სხვადასხვა ფსიქიკურ (მაგალითად, შიზოფრენიას, ბიპოლარულ აშლილობას) ან ნევროლოგიურ მდგომარეობას. ამ დროს ნებასა და მოძრაობას შორის კავშირი წყდება

2) ეპილეფსიური გულყრა, როგორც წესი, ხანმოკლეა (რამდენიმე წამი ან წუთი) და ახასიათებს რიტმული კრუნჩხვები. კატატონიის დროს ადამიანი შეიძლება საათობით ან დღეობით იყოს „გაყინული“ ერთ პოზაში (სტუპორი) ან პირიქით — უმიზნოდ აგზნებული.

3) გულყრისას ადამიანი ხშირად კარგავს კონტაქტს გარემოსთან და შემდეგ მომხდარი არ ახსოვს. კატატონიისას პაციენტი ხშირად გონებაზეა, ყველაფერი ესმის, მაგრამ ფიზიკურად ვერ რეაგირებს.

- ბევრი მთვარეულობას ეპილეფსის ფორმად მიიჩნევს.

- დიახ, ეს საკმაოდ გავრცელებული შეხედულებაა, თუმცა რეალობა ცოტა უფრო კომპლექსურია. მთვარეულობა (სომნამბულიზმი) და ეპილეფსია სხვადასხვა ბუნების მოვლენაა, თუმცა მათი გარჩევა ერთმანეთისგან ხშირად სპეციალისტსაც კი უჭირს.

აი, მთავარი განსხვავებები:

* ბუნება: მთვარეულობა ძილის დარღვევაა (პარასომნია), როდესაც ტვინი ნაწილობრივ ფხიზლობს, ნაწილობრივ კი ღრმა ძილშია. ეპილეფსია კი, როგორც უკვე ვთქვით, ტვინის ელექტრული განმუხტვაა.

* ეპილეფსიის ფორმა: არსებობს ე.წ. ღამის შუბლის წილის ეპილეფსია, რომლის დროსაც პაციენტის მოძრაობები ძალიან ჰგავს მთვარეულობას — ადამიანი დგება, დადის ან ასრულებს რთულ მოქმედებებს. სწორედ ამ მსგავსების გამო ერევათ ისინი ერთმანეთში.

* დრო: კლასიკური მთვარეულობა ჩვეულებრივ ძილის პირველ მესამედში ხდება, ეპილეფსიური ეპიზოდები კი შეიძლება ღამის ნებისმიერ დროს განმეორდეს და უფრო ხანმოკლეა (ჩვეულებრივ 2 წუთზე ნაკლები).

* გამოღვიძება: მთვარეულობის დროს ადამიანის გაღვიძება რთულია და ის ხშირად აგრძელებს ძილს, ხოლო ეპილეფსიური შეტევის შემდეგ პაციენტი უფრო სწრაფად მოდის გონზე, თუმცა შეიძლება იყოს დაბნეული.

რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი?

თუ ადამიანს ღამით უცნაური ქცევები აქვს, აუცილებელია ღამის ვიდეო-EEG მონიტორინგი. ეს კვლევა საშუალებას იძლევა დაფიქსირდეს ტვინის აქტივობა უშუალოდ ეპიზოდის დროს და ზუსტად გაიმიჯნოს: ეს უწყინარი მთვარეულობაა თუ ეპილეფსიის ის ფორმა, რომელიც სპეციფიკურ მკურნალობას საჭიროებს.

- ლეთარგიულ ძილზე რას იტყვით?

- ლეთარგიული ძილი ის თემაა, რომლის გარშემოც ყველაზე მეტი ლეგენდაა შექმნილი და ხშირად სწორედ აქედან მოდის მითი „თვეობით გაშეშებაზე“. უნდა დავაზუსტოთ: ლეთარგიული ძილი არ არის ეპილეფსიური გულყრა — ეს სრულიად სხვა მდგომარეობაა. ლეთარგია არის პროცესი, როდესაც ორგანიზმის ყველა სასიცოცხლო ფუნქცია, როგორიცაა სუნთქვა და გულისცემა, უკიდურესად შენელებულია. ადამიანი ჰგავს ღრმად მძინარეს, რეაქცია გარემოზე თითქმის არ აქვს, თუმცა მისი ტვინი აგრძელებს მუშაობას მინიმალურ რეჟიმში.

ეს მდგომარეობა შეიძლება გაგრძელდეს რამდენიმე საათიდან რამდენიმე დღემდე, ძალიან იშვიათად — უფრო დიდხანსაც. მისი მიზეზი შეიძლება იყოს ძლიერი ფსიქიკური ტრავმა, უკიდურესი გადაღლა, გარკვეული ინფექციური დაავადებები ან მოწამვლა. კრუნჩხვისგან განსხვავებით, სადაც ტვინი „ჰიპერაქტიურია“, ლეთარგიის დროს ყველაფერი „მიძინებულია“. ასევე, კრუნჩხვისას კუნთები დაჭიმულია, ლეთარგიისას კი — სრულიად მოდუნებული. დღესდღეობით ლეთარგიული ძილი ძალიან იშვიათი მოვლენაა და თანამედროვე აპარატურა წამიერად ადგენს, რომ ადამიანი ცოცხალია. ასე რომ, მითები იმის შესახებ, რომ ვინმე „შემთხვევით დამარხეს“, წარსულს ჩაბარდა.

ლეთარგია იშვიათი ეგზოტიკაა, ეპილეფსია კი რეალური პრობლემა, რომელიც ბევრს აწუხებს და სწორ მართვას საჭიროებს.

- რა არის კრუნჩხვების ყველაზე ხშირი მიზეზები სხვადასხვა ასაკში? რამდენად განსხვავდება ბავშვთა და მოზრდილთა გამომწვევი ფაქტორები?

-ბავშვთა და მოზრდილთა ტვინი სხვადასხვა გამოწვევის წინაშე დგას. ბავშვებში ტვინი ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესშია, ამიტომ ის უფრო მგრძნობიარეა მეტაბოლური ცვლილებებისა და ტემპერატურის მიმართ. აქ წამყვანია გენეტიკური ფაქტორები, განვითარების ანომალიები ან სამშობიარო ტრავმები.

მოზრდილებში სურათი იცვლება. აქ წინა პლანზე გადმოდის შეძენილი მიზეზები: თავის ტრავმები (მაგალითად, ავარიის შემდეგ), სიმსივნეები ან ინფექციები. ხანდაზმულ ასაკში კი კრუნჩხვების ყველაზე ხშირი მიზეზი ინსულტი და სისხლძარღვოვანი დაავადებებია. მარტივად რომ ვთქვათ, ბავშვებში მიზეზი უფრო ხშირად „შიგნითაა“ (გენეტიკა, განვითარება), მოზრდილებში კი — „გარედან“ (ტრავმა, ცხოვრების წესი, სისხლძარღვები).

- რამდენად საშიშია მაღალი სიცხის ფონზე განვითარებული გულყრა ბავშვებში და რა რისკებს შეიცავს ის მომავლისთვის?

-ეს მშობლებისთვის ყველაზე დიდი შიშია. ფებრილური კრუნჩხვა არის გულყრა, რომელიც ვითარდება 6 თვიდან 5 წლამდე ასაკის ბავშვებში მაღალი ტემპერატურის ფონზე. მიუხედავად იმისა, რომ ეს პროცესი გარედან ძალიან მძიმედ საყურებელია, უმეტეს შემთხვევაში ის საშიში არ არის. ბავშვის ჩამოუყალიბებელი ტვინი სიცხეზე ასე რეაგირებს. მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ: ფებრილური კრუნჩხვა არ ნიშნავს, რომ ბავშვს ეპილეფსია აქვს. ბავშვების უმრავლესობა ამას დაძლევს ყოველგვარი ნევროლოგიური დაზიანების გარეშე. რისკი იმისა, რომ ფებრილური კრუნჩხვა მომავალში ეპილეფსიაში გადაიზარდოს, ძალიან დაბალია (დაახლოებით 2-4%), თუ ბავშვს სხვა თანმხლები ნევროლოგიური პრობლემები არ აქვს.

როდესაც მშობელი ასეთი ფაქტის წინაშე დგება, მთავარია სიმშვიდის შენარჩუნება. ბავშვი სასწრაფოდ უნდა დააწვინოთ გვერდზე, სწორ და უსაფრთხო ზედაპირზე, რათა პირღებინების ან ნერწყვის შემთხვევაში სასუნთქი გზები არ დაეხშოს. არავითარ შემთხვევაში არ სცადოთ ბავშვისთვის ენის დაჭერა, პირში თითის ან კოვზის ჩადება და არც ცივი წყლის გადასხმაა რეკომენდებული. აუცილებელია დაინიშნოთ დრო, თუ რამდენი ხანი გრძელდება შეტევა. მას შემდეგ, რაც კრუნჩხვა დასრულდება, ყურადღება გადაიტანეთ ტემპერატურის დაწევაზე ექიმის მიერ მანამდე მოცემული რეკომენდაციით (მაგალითად, სანთლით ან სიროფით), თუმცა არასოდეს სცადოთ წამლის ან წყლის დალევინება უშუალოდ კრუნჩხვის დროს. თუ შეტევა 5 წუთზე მეტხანს გაგრძელდა, დაუყოვნებლივ გამოიძახეთ სასწრაფო დახმარება.

პირველი შემთხვევის შემდეგ კი აუცილებელია პედიატრთან ან ბავშვთა ნევროლოგთან კონსულტაცია, რათა გამოირიცხოს სხვა შესაძლო მიზეზები.

- რამდენად დიდია გენეტიკური ფაქტორის როლი და უნდა ნერვიულობდნენ თუ არა ოჯახის წევრები, თუ ნათესავებში მსგავსი შემთხვევა დაფიქსირებულა?

-გენეტიკური ფაქტორი არსებობს, თუმცა ის არ არის „განაჩენი“. ბევრს ჰგონია, რომ თუ ოჯახის წევრს აქვს ეპილეფსია, შვილებსაც აუცილებლად გადაეცემათ. სინამდვილეში, ეპილეფსიების უმრავლესობა არ არის პირდაპირ მემკვიდრეობითი.

გენეტიკა უფრო მეტად განსაზღვრავს „კრუნჩხვით მზაობას“ — ანუ იმას, თუ რამდენად ადვილად შეიძლება აღმოცენდეს ელექტრული განმუხტვა ტვინში. თუ მშობელს აქვს ეპილეფსია, შვილისთვის გადაცემის რისკი მხოლოდ ოდნავ მაღალია, ვიდრე საშუალოდ მოსახლეობაში. ამიტომ, ნათესავებში ერთი შემთხვევის არსებობა ნერვიულობის საფუძველი არ უნდა გახდეს, თუმცა ეს ინფორმაცია ექიმისთვის ყოველთვის მნიშვნელოვანია ანამნეზის შეგროვებისას.

- როგორ უნდა მოიქცეს თვითმხილველი გულყრის დროს? რა არის ის „ოქროს წესები“, რომლებიც ყველამ უნდა ვიცოდეთ?

-გულყრის თვითმხილველისთვის ყველაზე რთული სიმშვიდის შენარჩუნებაა, რადგან პროცესი დრამატულად გამოიყურება. თუმცა, თქვენი მთავარი ამოცანაა არა გულყრის შეწყვეტა (რაც ფიზიკურად შეუძლებელია), არამედ ადამიანის დაზიანებისგან დაცვა.

აი, ის 3 ოქროს წესი, რომელიც ყველამ უნდა ვიცოდეთ:

1. დაიცავით ტრავმისგან

როგორც კი შეამჩნევთ, რომ ადამიანი გულყრას იწყებს, დაეხმარეთ მას, რომ უსაფრთხოდ დაწვეს იატაკზე. მოაშორეთ ახლომახლო არსებული ბასრი ან მყარი საგნები. თავქვეშ ამოუდეთ რაიმე რბილი (ტანსაცმელი, ბალიში), რომ თავი იატაკს არ მიარტყას. თუ ადამიანს სათვალე უკეთია, მოხსენით, ხოლო თუ მჭიდროდ შეკრული ჰალსტუხი ან საყელო აქვს — შეუხსენით, რომ სუნთქვა არ გაუჭირდეს.

2. გადააბრუნეთ გვერდზე (უსაფრთხოების პოზიცია)

ეს არის პირველი დახმარების ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი. როგორც კი კანკალი დასრულდება (ან კანკალის დროსაც, თუ ეს შესაძლებელია), ადამიანი აუცილებლად გადააბრუნეთ გვერდზე. ეს აუცილებელია იმისთვის, რომ სასუნთქი გზები დარჩეს თავისუფალი — ნერწყვი ან პირღებინების მასა გარეთ გადმოვიდეს და ადამიანი არ დაიხრჩოს.

3. აკონტროლეთ დრო

აუცილებლად დაინიშნეთ დრო, როდის დაიწყო გულყრა. შემთხვევების უმეტესობა 2-3 წუთში თავისით სრულდება. თუ გულყრა 5 წუთზე მეტხანს გაგრძელდა, სასწრაფოდ გამოიძახეთ სამედიცინო დახმარება, რადგან ეს უკვე სიცოცხლისთვის საშიში მდგომარეობაა.

- ხალხში გავრცელებული რომელი ქმედებაა (მაგალითად, ენის დაჭერა ან პირში ნივთების ჩადება) სიცოცხლისთვის სახიფათო?

- ყველაზე სახიფათო ქმედება, რომელსაც თვითმხილველები „დახმარების“ მიზნით აკეთებენ, პირში ძალის გამოყენებით ნივთების ჩადება ან ენის დაჭერის მცდელობაა. ეს არის მითებზე დაფუძნებული პრაქტიკა, რომელიც ხშირად ფატალური შედეგით ან მძიმე ტრავმით სრულდება.

აი, რატომ არის ეს ქმედებები სიცოცხლისთვის სახიფათო:

• სასუნთქი გზების დახშობა: როდესაც ადამიანს პირში ჩაუდებთ კოვზს, ნაჭერს ან სხვა საგანს, არსებობს დიდი რისკი, რომ ეს ნივთი გატყდეს, დაიშალოს ან გადაუცდეს სასუნთქ გზებში. ეს გამოიწვევს ასფიქსიას (დახრჩობას), რაც ბევრად უფრო საშიშია, ვიდრე თავად გულყრა.
• ენის გადაყლაპვის მითი: სამედიცინო თვალსაზრისით, ენის გადაყლაპვა შეუძლებელია. გულყრის დროს ენის კუნთი იძაბება და ის ფიზიკურად ვერ „გაიხსნება“ ისე, რომ ყელში ჩავარდეს. ერთადერთი საფრთხე ენის მიჭეჭყვა ან მცირედით ჩაკბეჩაა, რაც სიცოცხლისთვის საფრთხეს არ წარმოადგენს.
• მექანიკური დაზიანებები: კრუნჩხვის დროს ყბის კუნთები უზარმაზარი ძალით იკუმშება. თუ ამ დროს პირში ლითონის კოვზს ან თითს ჩადებთ, შედეგად მიიღებთ მოტეხილ კბილებს, დაზიანებულ ყბას ან დამხმარის თითის მძიმე ტრავმას.
• გვერდზე გადაბრუნების იგნორირება: სანამ ადამიანი „ენის ამოწევითაა“ დაკავებული, მას ავიწყდება მთავარი — პაციენტის გვერდზე გადაბრუნება. სწორედ ზურგზე წოლისას არის საფრთხე, რომ ნერწყვმა ან პირღებინების მასამ სასუნთქი გზები დაახშოს.

შეჯამებისთვის: დაუშვებელია პირის ძალით გაღება. ერთადერთი უსაფრთხო გზა სასუნთქი გზების გასათავისუფლებლად არის ადამიანის გვერდზე გადაბრუნება, რათა ყველა სითხე პირის ღრუდან თავისით გამოვიდეს.

- გარდა გულყრის 5 წუთზე მეტხანს გარგძელებისა, რომელი სიმპტომების დროს ხდება მდგომარეობა კრიტიკული და როდის არის სასწრაფო დახმარების გამოძახება დაუყოვნებლივ აუცილებელი?

-მიუხედავად იმისა, რომ გულყრების უმეტესობა თავისით წყდება, არსებობს კონკრეტული „წითელი ალმები“, როდესაც ლოდინი დაუშვებელია და პროფესიონალური სამედიცინო ჩარევა სასწრაფოდ არის საჭირო. 5-წუთიანი ზღვარი ყველაზე ცნობილია, თუმცა სხვა კრიტიკული ნიშნებიც არსებობს.

სასწრაფო დახმარება დაუყოვნებლივ უნდა გამოიძახოთ, თუ:

* სუნთქვის გაძნელება: თუ გულყრის დასრულების შემდეგ ადამიანს უჭირს სუნთქვის აღდგენა, მისი სახის ფერი ლურჯდება ან სუნთქვა წყდება, ეს ნიშნავს, რომ სასუნთქი გზები დაბლოკილია ან ტვინის სუნთქვის ცენტრია დათრგუნული.

* განმეორებითი გულყრები: თუ ერთი ეპიზოდის დასრულების შემდეგ ადამიანი გონზე მოსვლას ვერ ასწრებს და მაშინვე იწყება მეორე გულყრა. ამას „სერიული გულყრები“ ეწოდება და ის ძალიან დიდ დატვირთვას აყენებს ორგანიზმს.

* ტრავმა გულყრის დროს: თუ ადამიანი დაცემისას დაშავდა, ძლიერად მიარტყა თავი მყარ ზედაპირს, აღენიშნება სისხლდენა ან არსებობს მოტეხილობის ეჭვი.

* გულყრა წყალში: თუ ეპიზოდი მოხდა აბაზანაში, აუზში ან ნებისმიერ წყალსაცავში. ასეთ დროს არსებობს ფილტვებში წყლის გადაცდენის (ასპირაციის) უდიდესი რისკი, მაშინაც კი, თუ ადამიანი მალევე ამოიყვანეთ.

* ორსულობა ან თანმხლები დაავადებები: თუ გულყრა დაემართა ორსულ ქალს, შაქრიანი დიაბეტით დაავადებულს ან ადამიანს, რომელსაც მანამდე გულის პრობლემები ჰქონდა.

* პირველი შემთხვევა: თუ ადამიანს ცხოვრებაში პირველად დაემართა გულყრა, მიუხედავად მისი ხანგრძლივობისა, ჰოსპიტალიზაცია აუცილებელია მიზეზის დასადგენად.

ასევე, ყურადღება მიაქციეთ გონზე მოსვლის პროცესს. თუ გულყრის დასრულებიდან 30 წუთის შემდეგაც ადამიანი რჩება უკიდურესად აგრესიული, დაბნეული ან საერთოდ ვერ ახერხებს კონტაქტში შემოსვლას, ესეც საყურადღებო ნიშანია.

- რა ფაქტორებმა შეიძლება გამოიწვიოს გულყრის პროვოცირება უკვე დიაგნოსტირებულ პაციენტებში?

- უკვე დიაგნოსტირებულ პაციენტებში გულყრას ხშირად აქვს თავისი „ტრიგერი“ — კონკრეტული ფაქტორი, რომელიც ამცირებს ტვინის კრუნჩხვით ზღურბლს და აპროვოცირებს შეტევას. ამ ფაქტორების ცოდნა და მათი მართვა მკურნალობის განუყოფელი ნაწილია.

ყველაზე გავრცელებული მაპროვოცირებელი ფაქტორებია:

* მედიკამენტების გამოტოვება: ეს ყველაზე ხშირი მიზეზია. ანტიეპილეფსიური წამლების თუნდაც ერთი დოზის გამოტოვებამ ან მიღების დროის მკვეთრმა ცვლილებამ შეიძლება სისხლში პრეპარატის კონცენტრაციის ვარდნა და გულყრა გამოიწვიოს.

* უძილობა და გადაღლა: ძილის რეჟიმის დარღვევა ტვინისთვის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი სტრესორია. ქრონიკული გამოუძინებლობა მნიშვნელოვნად ზრდის ელექტრული განმუხტვის რისკს.

* ალკოჰოლი და ნარკოტიკული საშუალებები: ალკოჰოლი და ნარკოტიკო არა მხოლოდ თავად აპროვოცირებს შეტევას, არამედ ცვლის წამლების მოქმედებასაც. განსაკუთრებით საშიშია ე.წ. „ნაბახუსევის“ პერიოდი, როდესაც ორგანიზმიდან ალკოჰოლის გამოსვლა ხდება.

* ემოციური სტრესი: ძლიერმა ნერვულმა დაძაბულობამ, შიშმა ან შფოთვამ შეიძლება ბიძგი მისცეს გულყრას.

* ფოტოსენსიტიურობა: პაციენტების გარკვეულ ნაწილში შეტევას იწვევს მოციმციმე სინათლე (მაგალითად, სტრობოსკოპები კლუბში, ტელევიზორის ან კომპიუტერის ეკრანის სწრაფი ციმციმი, მზის სხივების თამაში წყლის ზედაპირზე).

* მაღალი ტემპერატურა და ინფექციები: ორგანიზმში მიმდინარე ანთებითი პროცესები და ცხელება ზრდის ტვინის აგზნებადობას.

* ჰორმონალური ცვლილებები: ქალებში გულყრების სიხშირე ხშირად უკავშირდება მენსტრუალურ ციკლს (ე.წ. კატამენიალური ეპილეფსია), რაც ჰორმონალური ფონის ცვლილებითაა გამოწვეული.

* არასწორი კვება და დეჰიდრატაცია: კვების ხანგრძლივმა გამოტოვებამ და სისხლში შაქრის დონის ვარდნამ (ჰიპოგლიკემია), ასევე ორგანიზმის გაუწყლოებამ, შეიძლება გამოიწვიოს შეტევა.

პაციენტებისთვის რეკომენდებულია ე.წ. „გულყრების დღიურის“ წარმოება, სადაც აღინიშნება თითოეული შემთხვევა და მისი წინმსწრები მოვლენები. ეს ეხმარება ექიმს ინდივიდუალური ტრიგერების იდენტიფიცირებასა და მკურნალობის კორექტირებაში.

- რა კვლევებია საჭირო გულყრის მიზეზის დასადგენად?

-გულყრის მიზეზის დასადგენად ექიმს ორი მთავარი პასუხი სჭირდება: როგორ მუშაობს ტვინი და როგორ გამოიყურება ის. ამისთვის გამოიყენება ელექტროენცეფალოგრამა (EEG), რომელიც ტვინის ელექტრულ ტალღებს ზომავს და აჩვენებს, არის თუ არა სადმე „ზედმეტი მუხტი“. ხშირად ამ კვლევას ძილის დროსაც ატარებენ, რადგან ბევრი დარღვევა მხოლოდ მაშინ ვლინდება.

მეორე მნიშვნელოვანი კვლევაა მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (MRI), რომელიც ტვინის აგებულებას ათვალიერებს, რათა გამოირიცხოს ფიზიკური დაზიანება ან რაიმე სტრუქტურული ცვლილება.

გარდა ამისა, სისხლის ანალიზით მოწმდება შაქრისა და მარილების ბალანსი, რადგან მათმა ცვლილებამაც შეიძლება გამოიწვიოს შეტევა. თუმცა, ექიმისთვის ყველაზე ღირებული მაინც თვითმხილველის მიერ გადაღებული ვიდეო ან დეტალური აღწერაა, რადგან აპარატურა ყოველთვის ვერ აფიქსირებს იმას, რაც უშუალოდ გულყრის მომენტში ხდება.

- ყოველთვის ორივე კვლევის ჩატარებაა აუცილებელი?

- ყველა შემთხვევაში ორივე კვლევის ჩატარება აუცილებელი არ არის, თუმცა ისინი ერთმანეთს ვერ ანაცვლებენ, რადგან სხვადასხვა რამეს ამოწმებენ. გადაწყვეტილებას ექიმი იღებს პაციენტის ასაკისა და გულყრის ტიპის მიხედვით.

მაგალითად, თუ საქმე გვაქვს ბავშვთა ტიპურ აბსანსთან (გაშტერებასთან), ხშირად მხოლოდ EEG-იც საკმარისია, რადგან ის აჩვენებს ეპილეფსიისთვის დამახასიათებელ ელექტრულ ტალღებს. ასეთ დროს MRI-მ შეიძლება არაფერი აჩვენოს, რადგან ტვინის სტრუქტურა სრულიად ჯანსაღია.

თუმცა, თუ გულყრა მოზრდილ ასაკში პირველად განვითარდა, MRI აუცილებელი ხდება, რათა ექიმმა დაინახოს, ხომ არ არის ტვინში რაიმე ფიზიკური მიზეზი — მაგალითად, ძველი ტრავმის კვალი ან სისხლძარღვოვანი ცვლილება.

მოკლედ რომ ვთქვათ: EEG გვიჩვენებს, როგორ მუშაობს ტვინი „შიგნიდან“, ხოლო MRI — როგორ გამოიყურება ის „გარედან“. ყველაზე ზუსტი დიაგნოზი სწორედ მაშინ ისმება, როცა ექიმს ორივე სურათი ხელთ აქვს, თუმცა ზოგჯერ ერთი კვლევაც საკმარისია მკურნალობის დასაწყებად.

- ნიშნავს თუ არა დიაგნოზი „ეპილეფსია“, რომ ადამიანს მთელი ცხოვრება მოუწევს მედიკამენტების მიღება? რამდენად მართვადია ეს მდგომარეობა დღეს?

-დიაგნოზი „ეპილეფსია“ სულაც არ ნიშნავს, რომ მედიკამენტების მიღება მთელი ცხოვრება მოგიწევთ. ეს არის ერთ-ერთი ყველაზე დიდი მითი, რომელიც პაციენტებს აშინებთ. სინამდვილეში, თანამედროვე მედიცინა იძლევა იმის საშუალებას, რომ პაციენტების უმრავლესობამ სრულფასოვანი და თავისუფალი ცხოვრებით იცხოვროს.

რეალობა ასეთია: პაციენტების დაახლოებით 70%-ში მედიკამენტებით გულყრები სრულად კონტროლდება. თუ ადამიანს რამდენიმე წლის განმავლობაში (ჩვეულებრივ 2-დან 5 წლამდე) არ ჰქონია არცერთი შეტევა და მისი კვლევებიც (EEG) გაუმჯობესდა, ექიმმა შეიძლება განიხილოს წამლის დოზის ნელი შემცირება და მისი სრული მოხსნაც კი. ბევრი ბავშვი ეპილეფსიის გარკვეულ ფორმებს უბრალოდ დაძლევს და ზრდასრულ ასაკში წამალი აღარ სჭირდება.

დღეს ეპილეფსია სრულად მართვადი მდგომარეობაა. სწორად შერჩეული მკურნალობის ფონზე, ადამიანები სწავლობენ, მუშაობენ, ქმნიან ოჯახებს, მისდევენ სპორტს და მოგზაურობენ. მთავარია პაციენტისა და ექიმის თანამშრომლობა: რეჟიმის დაცვა და წამლის თვითნებურად არშეწყვეტა. ასე რომ, ეს არ არის განაჩენი — ეს არის მდგომარეობა, რომელთან ერთადაც შესაძლებელია ხარისხიანი ცხოვრება, ხოლო ბევრ შემთხვევაში, მისგან საბოლოოდ გათავისუფლებაც.

- აქვს თუ არა კვების რაციონს (მაგალითად, კეტო-დიეტას) გავლენა კრუნჩხვების მართვაზე?

-კვებას მართლაც დიდი მნიშვნელობა აქვს, განსაკუთრებით კი კეტოგენურ დიეტას, რომელიც ისტორიულად სწორედ ეპილეფსიის სამკურნალოდ შეიქმნა. ეს არის რაციონი, სადაც ჭარბობს ცხიმები და მინიმუმამდეა დაყვანილი ნახშირწყლები. როდესაც ორგანიზმი ნახშირწყლების ნაცვლად ენერგიისთვის ცხიმებს წვავს, წარმოიქმნება ნივთიერებები — კეტონები, რომლებსაც ტვინზე დამამშვიდებელი გავლენა აქვთ და გულყრების სიხშირეს ამცირებენ. თუმცა, მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ, რომ ეს არ არის ჩვეულებრივი დიეტა გახდომისთვის; ეს არის სამედიცინო ჩარევა, რომელიც ძირითადად გამოიყენება ბავშვებში, როდესაც მედიკამენტები შედეგს არ იძლევა. ნებისმიერ შემთხვევაში, რაციონის მკვეთრი ცვლილება მხოლოდ ექიმის და დიეტოლოგის ზედამხედველობით უნდა მოხდეს.

- არსებობს თუ არა აკრძალული სპორტის სახეობები და პირიქით — რამდენად სასარგებლოა ზომიერი ვარჯიში?

- ზომიერი ფიზიკური აქტივობა არა მხოლოდ ნებადართული, არამედ სასარგებლოცაა. ვარჯიში ამცირებს სტრესს და აუმჯობესებს ძილს, რაც თავისთავად გულყრების პრევენციაა.

თუმცა, არსებობს გარკვეული შეზღუდვები პაციენტის უსაფრთხოებისთვის. ძირითადი რისკი ისეთი სახეობებია, სადაც გულყრის შემთხვევაში ტრავმის მიღების შანსი მაღალია. მაგალითად, კრივი და ორთაბრძოლები, სადაც თავში დარტყმის რისკი დიდია, ეპილეფსიის დროს არარეკომენდირებულია. თავის ნებისმიერმა ტრავმამ შეიძლება მდგომარეობა გააუარესოს. რაც შეეხება ძალოსნობას (მძიმე წონების აწევას), აქ სიფრთხილეა საჭირო, რადგან წონის აწევისას სუნთქვის შეკავებამ და დაძაბვამ შეიძლება შეტევის პროვოცირება მოახდინოს. გარდა ამისა, თუ გულყრა უშუალოდ მძიმე შტანგის აწევისას მოხდა, ადამიანმა შეიძლება სერიოზული დაზიანება მიიღოს. ამიტომ, ძალოსნობა დაშვებულია მხოლოდ მაშინ, თუ გულყრები კონტროლდება და პაციენტს გვერდით მუდამ ჰყავს დამზღვევი მეწყვილე.

ასევე თავი უნდა შეიკავოთ ისეთი აქტივობებისგან, როგორიცაა მეკლდეურობა, წყალქვეშა ცურვა (დაივინგი) ან მარტო ცურვა ღია წყალში. სხვა მხრივ, პაციენტების უმეტესობას შეუძლია თითქმის ნებისმიერი სპორტით დაკავდეს, თუ გარკვეულ წესებს დაიცავს: მაგალითად, აუზზე მუდამ იყოს მეთვალყურე, რომელიც საქმის კურსშია, ან ველოსიპედით სეირნობისას აუცილებლად გამოიყენოს ჩაფხუტი.

- მანქანის მართვა თუ შეიძლება?

- მანქანის მართვა ეპილეფსიის დროს ერთ-ერთი ყველაზე მგრძნობიარე საკითხია, რადგან აქ სასწორზე არა მხოლოდ პაციენტის, არამედ სხვების უსაფრთხოებაც დევს.

მოკლედ რომ ვთქვათ: მართვა შესაძლებელია, თუმცა მხოლოდ გარკვეული პირობების დაკმაყოფილების შემთხვევაში.

საქართველოში და ბევრ სხვა ქვეყანაში მოქმედებს წესი, რომლის მიხედვითაც პაციენტს მანქანის მართვის უფლება ეძლევა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ მას გარკვეული პერიოდის განმავლობაში (როგორც წესი, 1 წელი) არ ჰქონია არცერთი გულყრა. მნიშვნელოვანია გვესმოდეს:

* სტაბილურობა: თუ პირი რეგულარულად სვამს წამალს და შეტევები სრულად კონტროლდება, მას შეუძლია ჩვეულებრივად მართოს პირადი ავტომობილი.

* რისკის პერიოდი: თუ ადამიანს დაემართა გულყრა, ის ვალდებულია დროებით (ჩვეულებრივ 6-დან 12 თვემდე) შეწყვიტოს მართვა, სანამ ექიმი არ დარწმუნდება, რომ მკურნალობა ეფექტურია და შეტევა აღარ განმეორდება.

* პროფესიული მართვა: საზოგადოებრივი ტრანსპორტის (ავტობუსი, ტაქსი) ან მძიმე ტექნიკის მართვაზე შეზღუდვები ბევრად უფრო მკაცრია და ხშირად საერთოდ არ დაიშვება რისკის მაღალი დონის გამო.

პაციენტმა უნდა გააცნობიეროს, რომ მართვის დროს გონების დაკარგვა შეიძლება ტრაგიკული აღმოჩნდეს. ამიტომ, თუ ადამიანი გრძნობს, რომ შეტევის წინ აქვს ე.წ. „აურა“ (წინასწარი შეგრძნება) ან უბრალოდ იმყოფება ძლიერი გადაღლისა და უძილობის მდგომარეობაში, მანქანის მართვისგან თავი უნდა შეიკავოს მაშინაც კი, თუ კანონი ამის უფლებას აძლევს.

- რამდენად უსაფრთხოა დაორსულება ეპილეფსიის დიაგნოზის დროს და როგორ იცვლება მართვის სტრატეგია ამ პერიოდში?

-ეპილეფსიის დიაგნოზის დროს დაორსულება სრულიად უსაფრთხოა, თუ პროცესი წინასწარ, ნევროლოგთან ერთად დაიგეგმება. ქალების უმრავლესობას ჯანმრთელი შვილები უჩნდებათ, თუმცა მომზადება მინიმუმ 6 თვით ადრე უნდა დაიწყოს, რათა ექიმმა შეარჩიოს ყველაზე უსაფრთხო მედიკამენტი და დანიშნოს ფოლიუმის მჟავის შესაბამისი დოზა. მართვის სტრატეგია ორსულობისას იცვლება იმით, რომ საჭირო ხდება სისხლში წამლის დონის უფრო ხშირი კონტროლი, რადგან ორგანიზმში მიმდინარე ცვლილებებმა შეიძლება პრეპარატის ეფექტი შეასუსტოს. ყველაზე საშიში მომენტია ის, რომ ორსულობის გაგებისთანავე წამლის თვითნებურად შეწყვეტა. ეს დაუშვებელია!!! გულყრის დროს ნაყოფისთვის ჟანგბადის მიწოდების შეფერხება გაცილებით დიდ საფრთხეს წარმოადგენს, ვიდრე სწორად შერჩეული მკურნალობა, ამიტომ მუდმივი კავშირი ექიმთან მშვიდი და უსაფრთხო დედობის გარანტიაა.

- რა არის ის მთავარი მითი, რომელიც საზოგადოებაში არსებობს და ყველაზე მეტად უშლის ხელს პაციენტების სოციალიზაციას?

-ყველაზე მავნე მითი, რომელიც პაციენტების სოციალიზაციას აფერხებს, არის მოსაზრება, თითქოს ეპილეფსია ფსიქიკური დაავადება ან ინტელექტუალური ჩამორჩენილობაა. ეს სრული სიცრუეა. სინამდვილეში, ეპილეფსია თავის ტვინის ნევროლოგიური, ელექტრული დარღვევაა და ის არანაირ კავშირში არ არის ადამიანის გონებრივ შესაძლებლობებთან. ამ სტიგმის გამო პაციენტები ხშირად მალავენ დიაგნოზს, ერიდებიან საზოგადოებას და სამსახურის დაწყებას, მაშინ როცა მათ შეუძლიათ იყვნენ წარმატებული მეცნიერები, სპორტსმენები თუ ხელოვანები.

- რას ეტყოდით იმ პაციენტებს ან მშობლებს, ვისაც პირველი ეპიზოდის შემდეგ შიში და მომავლის გაურკვევლობა აწუხებს?

-იმ მშობლებსა და პაციენტებს, ვისაც პირველი ეპიზოდის შემდეგ შიში აწუხებს, ვეტყოდი, რომ შიში ბუნებრივია, მაგრამ ის არ უნდა იქცეს ცხოვრების წესად. პირველი შეტევა ყოველთვის არ ნიშნავს ქრონიკულ დაავადებას, ხოლო თუ დიაგნოზი დადასტურდა, გახსოვდეთ: თანამედროვე მედიცინის პირობებში ეპილეფსია ჩვეულებრივი მართვადი მდგომარეობაა და არა „განაჩენი“. ნუ ჩაკეტავთ ბავშვს სახლში და ნუ აუკრძალავთ აქტიურ ცხოვრებას. სწორი მკურნალობითა და რეჟიმის დაცვით, თქვენი ან თქვენი შვილის მომავალი არის სავსებით ნათელი, სრულფასოვანი და თავისუფალი ყოველგვარი ბარიერებისგან.