ჯანსაღი ამბიცია თუ დამანგრეველი პერფექციონიზმი — სად გადის ზღვარი?
საკუთარი საქმიანობის გაუმჯობესების მუდმივი სურვილი ფსიქიკისთვის საზიანო არ არის; მას დამანგრეველ ძალად შეცდომების დაშვების შიში აქცევს. სწორედ ასეთ დასკვნამდე მივიდნენ ფსიქოლოგები. მათ ათობით კვლევა შეაჯამეს, მათ შორის კოლუმბიის უნივერსიტეტის პროფესორის, ტორი ჰიგინსისა და აშშ-ის სვორთმორის კოლეჯის მეცნიერის, ბარი შვარცის კლასიკური ნაშრომები. ამის შესახებ გამოცემა The Economic Times იტყობინება.
ექსპერტები სულ უფრო ხშირად განიხილავენ პერფექციონიზმს, როგორც მრავალგანზომილებიან ფენომენს და ერთმანეთისგან მიჯნავენ პერფექციონისტულ მისწრაფებებს (მაღალ პიროვნულ სტანდარტებს) და პერფექციონისტულ შიშებს (შეცდომის დაშვების, ნაკლოვანებების გამოვლენისა და სხვების მოლოდინების ვერ გამართლების შფოთვას). 67 სამეცნიერო კვლევის მეტაანალიზმა აჩვენა, რომ მაღალი სტანდარტები დადებითად აისახება აკადემიურ მოსწრებასა და სწავლის სხვა შედეგებზე, ხოლო შიშები სრულიად საპირისპირო შედეგს იძლევა.
ეს განსხვავება პრაქტიკაში მარტივად შესამჩნევია. ერთი ადამიანი ფიქრობს: „ნამუშევარი კარგია, მაგრამ ვიცი, როგორ გავხადო ის უფრო შთამბეჭდავი“, ხოლო მეორე ფიქრობს: „თუ ყველაფერი უნაკლო არ იქნება, ჩათვლიან, რომ არაკომპეტენტური ვარ“. მიუხედავად იმისა, რომ მათი ქცევა ერთი შეხედვით შეიძლება მსგავსი იყოს, მოტივაცია ფუნდამენტურად განსხვავებულია.
ჰიგინსის „თვითშეუსაბამობის თეორია“ სწორედ ამ მექანიზმს ხსნის. ადამიანს გონებაში საკუთარი რეალური და იდეალური „მეს“ ხატი აქვს, ემოციური რეაქციები კი მაშინ წარმოიქმნება, როდესაც ეს წარმოდგენები ერთმანეთს არ ემთხვევა. წარმოიდგინეთ მწერალი: მისი სტატია კარგად არის დაწერილი და გამოსაქვეყნებლად მზადაა, მაგრამ ავტორი ხედავს, რომ შესავალი შეიძლებოდა უფრო ეფექტური ყოფილიყო, არგუმენტებს კი მეტი მტკიცებულება სჭირდება. აქ მთავარია მიღებულ შედეგსა და შინაგან სტანდარტს შორის არსებული სხვაობის აღქმის უნარი. ეს სხვაობა იქცევა მოტივაციის მთავარ წყაროდ: „კარგია, მაგრამ შეგვიძლია უკეთესიც გავაკეთოთ“.
კიდევ ერთ ახსნას გადაწყვეტილების მიღების ფსიქოლოგია გვთავაზობს. ბარი შვარცი ადამიანებს ორ კატეგორიად ყოფს: მაქსიმალისტებად, რომლებიც გამუდმებით საუკეთესო ვარიანტს ეძებენ, და პრაგმატიკოსებად, რომლებიც კმაყოფილდებიან იმით, რაც მუშაობს და საკმარისად კარგია. კვლევის თანახმად, მაქსიმალისტები უფრო ხშირად ადარებენ საკუთარ თავს სხვებს, უფრო მეტად ნანობენ თავიანთ არჩევანს და ნაკლებად არიან კმაყოფილნი მიღებული შედეგით. „საკმარისად კარგის“ უარყოფას ორი მხარე აქვს: ის, ერთი მხრივ, ხელს უწყობს პიროვნულ ზრდას, თუმცა აბსოლუტური სრულყოფილებისკენ დაუსრულებელი სწრაფვა ხელს გვიშლის ობიექტურად კარგი შედეგებით ტკბობაში.
პრობლემა მაშინ იწყება, როდესაც ფიქრი — „მე შემიძლია უკეთესი გავაკეთო“, გადაიქცევა აზრად — „ყველაფერი, რასაც ვაკეთებ, უხარისხოა“. 43 კვლევის მეტაანალიზმა, რომელშიც 9,838 ადამიანი მონაწილეობდა, აჩვენა, რომ პერფექციონიზმისკენ სწრაფვა პირდაპირ არის დაკავშირებული ემოციურ გადაწვასთან, მაშინ როცა წარუმატებლობის შიშისგან დაცლილი მონდომება ასეთ შედეგს არ იძლევა. სტუდენტებზე ჩატარებული კვლევები ადასტურებს, რომ სწორედ შფოთვა განაპირობებს აკადემიურ გადაწვასა და აკვიატებულ ნეგატიურ აზრებს. მკვლევარები ასკვნიან, რომ ფსიქოლოგიურად ყველაზე ძლიერები ის ადამიანები არიან, ვისაც შეუძლია გამიჯნოს სიტუაციები, რომლებიც აბსოლუტურ სრულყოფილებას მოითხოვს და მომენტები, როდესაც უბრალოდ „კარგიც“ ნამდვილად საკმარისია.