ქრონიკული დაავადება როგორც ცხოვრების წესი
ეს არის მდგომარეობა, რომელსაც ქრონიკულს ვუწოდებთ. ადამიანმა რომ მართოს ეს მდგომარეობა, საჭიროა განწყობის შექმნა, გარკვეული შეგუება, რათა ეს არ იყოს ბრძოლა. ქრონიკული დაავადები ადამიანმა უნდა მიიღოს გარკვეულ ნორმად, რომ ორგანიზმი, ფსიქიკა შეეგუოს ამ სიტუაციას, რომ არ იქცეს ის სტრესულ მდგომარეობად, არ დააზიანოს ცხოვრების ხარისხი და რიტმი. ამ თემაზე სასაუბროდ მივმართეთ ნეიროფსიქოლოგს, დალი ცარციძეს.
– ქალბატონო დალი, რა არის ქრონიკული დაავადება და როგორ გავლენას ახდენს ადამიანზე?
– ქრონიკული დაავადება არის ხანგრძლივი, ხშირად მთელი სიცოცხლის მანძილზე მიმდინარე მდგომარეობა, რომელიც სრულად არ იკურნება, მაგრამ შესაძლებელია მისი კონტროლი, სიმპტომების შემცირება და ცხოვრების ხარისხის შენარჩუნება. ასეთ დაავადებებს მიეკუთვნება, მაგალითად: დიაბეტი, არტერიული ჰიპერტენზია, ასთმა, ართრიტი, გულის ქრონიკული დაავადებები, კუჭ-ნაწლავის ქრონიკული პათოლოგიები და სხვა.
ქრონიკული დაავადება არ არის მხოლოდ სამედიცინო დიაგნოზი.
ეს არის ცხოვრების ცვლილება, რომელიც გავლენას ახდენს ადამიანის ემოციებზე, თვითშეფასებაზე, ურთიერთობებსა და მომავლის აღქმაზე.
– როგორ იქცევა ქრონიკული დაავადება ცხოვრების წესად?
– ქრონიკული დაავადების დიაგნოზის მიღება ფსიქოლოგიური პროცესია და არა ერთჯერადი გადაწყვეტილება.
ემოციური რეაქციები ქრონიკულ დაავადებაზე შეიძლება იყოს ბევრნაირი, დიაგნოზის შემდეგ ადამიანმა შეიძლება განიცადოს:
- შოკი და დაბნეულობა;
- უარყოფა („ეს მე არ მემართება“);
- ბრაზი („რატომ მე?“);
- სევდა და დანაკარგის განცდა;
- შიში მომავლის მიმართ.
ეს ეტაპები ნორმალურია და არ ნიშნავს ფსიქოლოგიურ სისუსტეს.
პრობლემა ჩნდება მაშინ, როდესაც ადამიანი დიდხანს ჩერდება ერთ ემოციურ მდგომარეობაში და ვერ ახერხებს მოძრაობას წინ.
ქრონიკული დაავადება დროთა განმავლობაში აღარ არის მხოლოდ „დიაგნოზი“ – ის ხდება ყოველდღიური ცხოვრების ნაწილი. ეს ხდება მაშინ, როცა ადამიანი:
- სწავლობს თავის დაავადებას (რა ამძაფრებს, რა ამსუბუქებს);
- რეგულარულად აკონტროლებს მდგომარეობას (მედიკამენტები, ანალიზები, კვება);
- ცვლის ჩვევებს ისე, რომ დაავადება ნაკლებად ზღუდავდეს ცხოვრებას.
- მიზანი არ არის „დაავადებით ცხოვრება“, არამედ დაავადებასთან ერთად სრულფასოვანი ცხოვრება.
- მიღება არ ნიშნავს დანებებას.
- მიღება ნიშნავს რეალობის აღიარებას ბრძოლების გარეშე.
- „მე მაქვს ქრონიკული დაავადება“.
- „ეს ცვლის ჩემს ცხოვრებას“.
- „მაგრამ მე მაინც შემიძლია არჩევანი“.
– როგორ უნდა მოხდეს ქრონიკულ დაავადებასთან ემოციური გამკლავება?
– მნიშვნელოვანია, არ იჩქაროთ თქვენს თავზე ფსიქოლოგიური ზემოქმედება: მიღება არის პროცესი, არა ვალდებულება.
მიეცით ემოციებს არსებობის უფლება, ბევრი ადამიანი ცდილობს „ძლიერად ყოფნას“ და ემოციების ჩახშობას. ეს კი:
- აძლიერებს შფოთვას;
- ზრდის დეპრესიის რისკს;
- ასუსტებს ფსიქოლოგიურ გამძლეობას.
ნება დართეთ თქვენს თავს:
- იტიროთ;
- გაბრაზდეთ;
- დაიბნეთ.
- ემოცია რომ გამოიხატება, ის სუსტდება.
- ემოცია რომ ჩახშულია, ის ძლიერდება.
- განასხვავეთ „დიაგნოზი“ და „მე“, ძალიან მტკივნეული მომენტია, როცა ადამიანი იწყებს თავისი თავის განსაზღვრას დიაგნოზით:
- „მე ავადმყოფი ვარ“;
- „მე ადამიანი ვარ, რომელსაც აქვს დაავადება“.
- დაავადება არის ცხოვრების ნაწილი, მაგრამ არ არის თქვენი იდენტობა.
დაუსვით თავს კითხვა:
- რა მრჩება ცხოვრებაში, რაც დაავადებას არ ეხება?
- რა უნარები, ღირებულებები, ურთიერთობები მაქვს კვლავ?
ქრონიკული დაავადება ხშირად ართმევს ადამიანს კონტროლის შეგრძნებას. ემოციური გამკლავება იწყება მაშინ, როცა ფოკუსს გადაიტანთ იმაზე, რასაც ვერ ცვლით, იმაზე, რასაც აკონტროლებთ.
თქვენ აკონტროლებთ:
- მკურნალობისადმი დამოკიდებულებას;
- ყოველდღიურ ჩვევებს;
- დახმარების მიღებას;
- თქვენს რეაქციებს.
ეს პატარა არჩევანები ნელ-ნელა აბრუნებს შინაგან ძალას.
ნუ დარჩებით მარტო!
იზოლაცია ერთ-ერთი ყველაზე მავნე ფაქტორია ქრონიკული დაავადების დროს.
გააზიარეთ თქვენი მდგომარეობა:
- ოჯახის წევრთან;
- მეგობართან;
- ექიმთან;
- ფსიქოლოგთან.
ხშირად საკმარისია, ვიღაცამ უბრალოდ გითხრათ:
- „მესმის, რაც გიჭირს“.
კონტროლის დაბრუნება ხდება:
- დღის დაგეგმვით;
- მცირე, მისაღწევი მიზნების დასახვით;
- საკუთარი ძალის დანახვით ყოველდღიურ დეტალებში.
ბევრი ადამიანი იწყებს თავისი თავის აღქმას მხოლოდ დაავადების პრიზმით:
- „მე ვარ ავადმყოფი“.
ეს აზრი ამცირებს თვითშეფასებას და შინაგან ძალას.
მნიშვნელოვანია იდენტობის გაფართოება:
- მე ვარ ადამიანი, რომელსაც აქვს დაავადება;
- მე ვარ მშობელი, პარტნიორი, მეგობარი;
- მე მაქვს გამოცდილება, ღირებულებები და მნიშვნელობა.
დაავადება არის ცხოვრების ნაწილი, არა ადამიანის სრული განმსაზღვრელი.
ხანგრძლივი შფოთვა ან დეპრესია შეიძლება გამოვლინდეს:
- მუდმივი სევდით;
- უიმედობის განცდით;
- იზოლაციით;
- მკურნალობის იგნორირებით.
- ეს არ არის „ხასიათის სისუსტე“.
ეს არის სიგნალი, რომ ფსიქიკას სჭირდება დახმარება, ანუ ადამიანი უკვე სტრესულ მდგომარეობაშია. საჭირო ხდება პროფესიონალის დახმარება, უნდა მიმართოთ ფსიქოთერაპიას.
ფსიქოთერაპია:
- ამცირებს ემოციურ ტკივილს;
- აუმჯობესებს მკურნალობის შედეგებს;
- აძლიერებს ადაპტაციის უნარს.
– როგორ უნდა მოხდეს ადაპტაცია ქრონიკულ დაავადებასთან?
– ადაპტაცია არის ფიზიკური, ემოციური და სოციალური პროცესების ერთობლიობა.
ინფორმირებული მიღება:
- დაავადების უარყოფა ადაპტაციას აფერხებს;
- ცოდნა ამცირებს შიშს და ზრდის კონტროლის განცდას.
რეალისტური რუტინის შექმნა:
- მკურნალობა უნდა ჩაჯდეს ყოველდღიურ ცხოვრებაში და არა პირიქით;
- მცირე, მაგრამ სტაბილური ცვლილებები (კვება, მოძრაობა, ძილი).
მოქნილობა:
- ცუდი დღეები ნორმალურია;
- რეციდივი არ ნიშნავს წარუმატებლობას.
მხარდაჭერის მიღება:
- ოჯახი, ექიმი, ფსიქოლოგი, თანაგრძნობითი გარემო;
- მარტო ბრძოლა ყველაზე რთულია.
ფსიქოლოგიურ მხარეზე ფოკუსირება
ქრონიკული დაავადება ხშირად იწვევს:
- შფოთვას;
- დეპრესიას;
- ბრაზს ან უსამართლობის განცდას;
- თვითშეფასების დაქვეითებას.
ეს ემოციები რეაქციაა და არა სისუსტე.
ეფექტური ფსიქოლოგიური მიდგომები:
1. ემოციების ლეგიტიმაცია
- „ნორმალურია, რომ ახლა ასე ვგრძნობ“;
- ემოციების ჩახშობა აუარესებს მდგომარეობას.
2. კონტროლის ზონის გამოკვეთა
- რას ვერ ვაკონტროლებ (დაავადებას);
- რას ვაკონტროლებ (რეაქციას, არჩევანს, ჩვევებს).
3. იდენტობის გაფართოება
- ადამიანი არ არის მხოლოდ პაციენტი;
- დაავადება არის ნაწილი, არა მთელი იდენტობა.
4. მიზნების სწორი ფორმულირება
- „როგორც ადრე, ასევე შევძლებ დღეს“ ახალი საზომები წარმატებისთვის.
5. პროფესიონალური მხარდაჭერა
- ფსიქოლოგი ან ფსიქოთერაპია ამცირებს ტკივილს, აუმჯობესებს მკურნალობის ეფექტს.
ქრონიკული დაავადება:
- არ არის ცხოვრების დასასრული;
- არის ცხოვრების ახალი ფორმა, რომელსაც შეიძლება ჰქონდეს ხარისხი, აზრი და სიხარული.
ადაპტაცია მოითხოვს:
- ცოდნას;
- თვითმიღებას;
- ფსიქოლოგიურ ზრუნვას;
- მხარდაჭერას.
– როგორია გზამკვლევი ქრონიკული დაავადების მქონე პაციენტისა და მისი ოჯახისათვის? რას ნიშნავს ქრონიკული დაავადება ოჯახისთვის? პაციენტისთვის – როგორ იცხოვროთ დაავადებასთან ერთად?
– ქრონიკული დაავადება მხოლოდ ერთ ადამიანს არ ეხება – იგი ცვლის ოჯახის დინამიკას, როლებსა და ემოციურ ფონს.
მნიშვნელოვანია, გააცნობიეროთ:
- ეს არის გრძელვადიანი პროცესი;
- იქნება უკეთესი და რთული პერიოდები;
- მიზანი არის ცხოვრების ხარისხი, არა სრულყოფილება.
1. მიღება, არა დანებება
- მიღება ნიშნავს: „ეს არის ჩემი რეალობა დღეს“;
- ეს არ ნიშნავს იმედის დაკარგვას;
- მიღების შემდეგ იწყება კონტროლი.
2. ყოველდღიური თვითზრუნვა
პაციენტმა უნდა შექმნას პირადი რუტინა, რომელიც მოიცავს:
- მედიკამენტების დროულ მიღებას;
- კვების შესაბამის რეჟიმს;
- ფიზიკურ აქტივობას (შესაძლებლობის ფარგლებში);
- დასვენებას და ძილს;
მცირე ნაბიჯები უფრო ეფექტურია, ვიდრე მკვეთრი ცვლილებები.
3. ემოციური თვითზრუნვა
ნებადართულია:
- დაღლა;
- გაღიზიანება;
- სევდა.
რეკომენდებულია:
- საუბარი ახლობელთან;
- დღიურის წერა;
- ფსიქოლოგთან კონსულტაცია.
4. იდენტობის დაცვა
თქვენ:
- ხართ მშობელი, პარტნიორი, მეგობარი;
- გაქვთ ინტერესები და ღირებულებები.
დაავადება თქვენი ნაწილია, არ უნდა მოიცვას მთელი თქვენი პიროვნება.
ოჯახის წევრებისთვის – როგორ დავეხმაროთ სწორად
გახსოვდეთ:
1. თანადგომა არ უნდა ნიშნავდეს კონტროლს
არ არის საჭირო ზედმეტი მეთვალყურეობა, მუდმივი შენიშვნები.
თანაგრძნობა არის არჩევანის პატივისცემა, მხარდაჭერა მაშინ, როცა ითხოვენ.
2. კომუნიკაციის ოქროს წესები
სჯობს დავსვათ კითხვები:
- „როგორ შემიძლია დაგეხმარო?“;
- „ვხედავ, რომ რთულად ხარ“.
არ არის სწორი:
- „სხვა უარესადაა“;
- „ნუ ნერვიულობ“.
3. ემოციური ტვირთის გაზიარება
- ოჯახის წევრებიც იღლებიან;
- განიცდიან შიშს და უსუსურობას.
მნიშვნელოვანია:
- ემოციებზე ზრუნვა;
- საჭიროების შემთხვევაში პროფესიონალის მხარდაჭერა.
დამხმარესაც სჭირდება დახმარება.
ერთობლივი სტრატეგია ოჯახისთვის:
1. შეთანხმებული მოლოდინები
- ვის რა შეუძლია;
- როდის არის საჭირო დახმარება;
- როდის – პირადი სივრცე.
2. მცირე სიხარულების შენარჩუნება
- ოჯახური შეკრებები;
- სეირნობა;
- საუბარი არა დაავადებაზე.
ცხოვრება არ უნდა დაიყვანოს მხოლოდ მკურნალობაზე.
ოჯახი პაციენტის ფსიქოლოგიური უსაფრთხოების მთავარი წყაროა.
მნიშვნელოვანია:
- მოსმენა განსჯის გარეშე;
- ემპათია, არა რჩევების თავსმოხვევა;
- პატივისცემა პაციენტის ავტონომიისადმი.
არასასურველი ფრაზებია:
- „ნუ ნერვიულობ“;
- „სხვა უარესადაა“;
- „უბრალოდ პოზიტიურად იფიქრე“.
სასურველია:
- „მესმის, რომ რთულია“;
- „შენ მარტო არ ხარ“;
- „როგორ შემიძლია დაგეხმარო?“.
ფსიქოლოგიური გამძლეობა და თავისი დანიშნულების პოვნა
ფსიქოლოგიური ადაპტაცია არ ნიშნავს მუდმივ ბედნიერებას.
იგი ნიშნავს:
- ტკივილის ატანას თავისი მნიშვნელობის დაკარგვის გარეშე;
- თავისი ცხოვრების გაგრძელებას ახალი ფორმით.
ბევრი ადამიანი დროთა განმავლობაში პოულობს:
- ახალ ღირებულებებს;
- გაღრმავებულ ურთიერთობებს;
- შინაგან სიმტკიცეს.
როდის არის აუცილებელი პროფესიონალური დახმარება?
მნიშვნელოვანია დროულად მიმართოთ სპეციალისტს, თუ:
- სევდა და უიმედობა გრძელდება 2-3 კვირაზე მეტხანს;
- გაქვთ მუდმივი შფოთვა ან პანიკური შეტევები;
- გძინავთ ცუდად;
- გაჩნდება სიცოცხლის უარყოფითი აზრები.
ფსიქოლოგთან მისვლა სიძლიერის ნიშანია, არა სისუსტის.
მცირე პრაქტიკული სავარჯიშო (დღეში 5 წუთი)
ჩაიწერეთ:
- დღეს რა გამიჭირდა;
- რა გამიმარტივდა;
- რისთვის ვარ მადლიერი, მიუხედავად დაავადებისა.
ეს პრაქტიკა ნელა ცვლის ტვინის ფოკუსს ტკივილიდან რესურსზე.
ქრონიკული დაავადება ცვლის ცხოვრებას, მაგრამ არ აუქმებს მის მნიშვნელობას.
ადამიანი შეიძლება იყოს ავად – და მაინც იყოს ძლიერი, ღირებული და ღირსეული.
პაციენტს უნდა ავარიდოთ:
- მუდმივი სევდა.
- უიმედობა.
- მკურნალობის იგნორირება;
ოჯახისთვის:
- გადაღლა;
- გაღიზიანება;
- დანაშაულის განცდა.
ფსიქოლოგისთვის მიმართვა არ ნიშნავს სისუსტეს – ნიშნავს სიბრძნეს.
ქრონიკული დაავადება:
- არ აუქმებს ღირსებას;
- არ აუქმებს ურთიერთობებს;
- არ აუქმებს სიცოცხლის ღირებულებას.
სწორი მხარდაჭერით შესაძლებელია:
- უკეთესი ადაპტაცია;
- ნაკლები ტკივილი;
- მეტი სიმშვიდე და ურთიერთგაგება.
ქრონიკული დაავადება ცვლის ცხოვრებას, მაგრამ არ აუქმებს ადამიანის ღირსებას, არჩევანს და მნიშვნელობას.
ფსიქოლოგიური ადაპტაცია არის გზა:
- ტკივილიდან მიღებამდე;
- შიშიდან სიმტკიცემდე;
- პაციენტობიდან სრულფასოვან ცხოვრებამდე.
– დიდი მადლობა, ქალბატონო დალი, საინტერესო საუბრისა და რჩევებისათვის.