ორთორექსია: როცა ჯანსაღი კვება სახიფათო აკვიატებად იქცევა
რთულია შევამჩნიოთ, როგორ გადადის ჯანსაღი ცხოვრების წესისკენ სწრაფვა სახიფათო აკვიატებაში. ამ მდგომარეობას ნერვული ორთორექსია ეწოდება.
განსხვავებით ანორექსიისგან, სადაც მთავარი მიზანი წონაში კლებაა, ორთორექსიის დროს ადამიანი შეპყრობილია საკვების ხარისხითა და სისუფთავით.
როგორ ამოვიცნოთ ორთორექსია?
ეს არ არის უბრალოდ “დიეტაზე ყოფნა“. ეს არის ფსიქოლოგიური მდგომარეობა, რომელსაც ახასიათებს:
- მკაცრი ფილტრაცია: პროდუქტების დაყოფა “სუფთა“ და “ბინძურ“ საკვებად. რაციონიდან გამოირიცხება შაქარი, მარილი, გლუტენი, რძის ნაწარმი, გმო და ნებისმიერი პროდუქტი, რომელიც “საშიშად“ მიიჩნევა.
- რიტუალების სიმკაცრე: საკვების მომზადებისას ჭურჭლის მასალის, ზედაპირის სისუფთავისა და დამუშავების წესების უკიდურესი კონტროლი.
- სოციალური იზოლაცია: ადამიანი უარს ამბობს სტუმრად წასვლაზე ან რესტორანში ვახშამზე, რადგან არ ენდობა სხვის მიერ მომზადებულ საკვებს.
- ემოციური დასჯა: თუ ორთორექსიით დაავადებულმა “აკრძალული“ პროდუქტი მიიღო, ის განიცდის ძლიერ შიშს, დანაშაულის გრძნობას და საკუთარი თავის ზიზღს.
ორთორექსიის ბიოლოგიური მექანიზმი: რა ხდება ტვინში?
მიუხედავად იმისა, რომ ორთორექსია ფორმალურად კვებითი დარღვევაა, მეცნიერები მას ხშირად აკავშირებენ ობსესიურ-კომპულსიურ აშლილობასთან (OCD). აქ მოქმედებს რამდენიმე ბიოლოგიური ფაქტორი:
- დოფამინური “ხაფანგი“: როდესაც ადამიანი იცავს მკაცრ წესს ან უარს ამბობს “მავნე“ პროდუქტზე, ტვინის დაჯილდოების მიზნით გამოყოფს დოფამინს. ეს წარმოქმნის თვითკონტროლისა და მორალური უპირატესობის ეიფორიულ შეგრძნებას. დროთა განმავლობაში, ტვინი ეჩვევა ამ “ჯანსაღ“ დოპამინს და უფრო მკაცრ შეზღუდვებს ითხოვს იმავე სიამოვნების მისაღებად.
- კოგნიტური რიგიდულობა: კვლევები აჩვენებს, რომ ორთორექსიისკენ მიდრეკილ ადამიანებში შეინიშნება ცვლილებები ტვინის იმ უბნებში (მაგალითად, პრეფრონტალური ქერქი), რომლებიც პასუხისმგებელნი არიან გადაწყვეტილების მიღებასა და მოქნილობაზე. მათ უჭირთ ერთი წესიდან მეორეზე გადართვა, რაც კვებას დოგმატურ პროცესად აქცევს.
- მიკრობიომი და “ნაწლავური შფოთვა“: მკაცრი დიეტური შეზღუდვები ხშირად ცვლის ნაწლავის მიკროფლორას. რაციონის გაღარიბებამ შეიძლება გამოიწვიოს სეროტონინის დონის ვარდნა, რაც თავის მხრივ ზრდის შფოთვის დონეს და აძლიერებს საკვების მიმართ აკვიატებულ შიშებს.
რატომ არის ეს საშიში?
ერთი შეხედვით, რა არის ცუდი იმაში, რომ მხოლოდ ნატურალურს მივირთმევთ? პრობლემა ისაა, რომ მკაცრი შეზღუდვები ხშირად იწვევს:
- დეფიციტურ მდგომარეობებს: რაციონის გაღარიბების გამო ორგანიზმი ვერ იღებს საჭირო ვიტამინებსა და მინერალებს.
- ფსიქოლოგიურ წნეხს: კვებაზე ფიქრი დღეში 3-5 საათზე მეტს იკავებს, რაც იწვევს შფოთვას და დეპრესიას.
- სოციალურ დეგრადაციას: მეგობრებთან და ოჯახთან ურთიერთობა მეორეხარისხოვანი ხდება კვების რეჟიმთან შედარებით.
ორთორექსია ხშირად იწვევს ფარულ შიმშილს. როდესაც ორგანიზმს აკლია გარკვეული ნუტრიენტები (მაგალითად, ჯანსაღი ცხიმები, რომლებიც აუცილებელია ჰორმონალური ბალანსისთვის), ტვინი გადადის “გადარჩენის რეჟიმში“. ეს აძლიერებს ფიქრებს საკვებზე, თუმცა ნაცვლად იმისა, რომ ადამიანმა ჭამოს, ის ამ ფიქრებს კიდევ უფრო მკაცრი კონტროლით პასუხობს. იკვრება მანკიერი წრე: ბიოლოგიური დეფიციტი - > გაძლიერებული ფიქრი საკვებზე - > კიდევ უფრო მკაცრი კონტროლი.
პრაქტიკული რჩევები: როგორ დავიბრუნოთ ბალანსი?
თუ გრძნობთ, რომ ჯანსაღი კვება თქვენს ცხოვრებას მართავს და არა პირიქით, სცადეთ შემდეგი ნაბიჯები:
- წესის გადახედვა:გახსოვდეთ, რომ არ არსებობს “იდეალურად სუფთა“ საკვები. ორგანიზმს აქვს თვითგაწმენდის საოცარი უნარი.
- 80/20 პრინციპი:ეცადეთ, თქვენი რაციონის 80% იყოს ჯანსაღი, ხოლო 20% დაუთმეთ იმას, რაც უბრალოდ გიყვართ და სიამოვნებას განიჭებთ.
- გაამრავალფეროვნეთ ინფორმაციის წყარო:ნუ ენდობით მხოლოდ ინსტაგრამ-ბლოგერებს. გაიარეთ კონსულტაცია პროფესიონალ დიეტოლოგთან ან ფსიქოლოგთან.
- კვება, როგორც სიამოვნება:დაიბრუნეთ კვების სოციალური ასპექტი. ჭამა არ არის მხოლოდ საკვების მიღება, ეს არის ურთიერთობა და დადებითი ემოციები.
ვის მივმართოთ დახმარებისთვის?
ორთორექსია რთული ფენომენია, რადგან ის “ჯანსაღი ცხოვრების წესის“ ნიღბით ინიღბება. თუ ატყობთ, რომ კვების კონტროლი თქვენს ცხოვრებას აზიანებს, რეკომენდებულია შემდეგი ნაბიჯები:
- ფსიქოთერაპევტი: რადგან ორთორექსიის საფუძველი ხშირად შფოთვა და კონტროლის მოთხოვნილებაა, კოგნიტურ-ბიჰევიორული თერაპია (CBT) ყველაზე ეფექტურ მეთოდად ითვლება.
- ნუტრიციოლოგი / დიეტოლოგი: სპეციალისტი, რომელიც დაგეხმარებათ კვებითი განათლების მიღებაში. მიზანია კვების რაციონის გაფართოება და იმ მითების მსხვრევა, რომ თითქოს რომელიმე პროდუქტი “მომწამვლელია“.
- ენდოკრინოლოგი / თერაპევტი: აუცილებელია სისხლის საერთო და ბიოქიმიური ანალიზების ჩატარება, რათა შეფასდეს, ხომ არ გამოიწვია შეზღუდვებმა ვიტამინების (განსაკუთრებით -ის და ვიტამინის), მინერალების ან ჰორმონალური ბალანსის დარღვევა.
შეამოწმეთ საკუთარი თავი: ხომ არ გადაგივიდათ ჯანსაღი კვება აკვიატებაში?
გულწრფელად უპასუხეთ შემდეგ 8 კითხვას “დიახ“ ან “არა“:
- დღეში 3 საათზე მეტს ხარჯავთ იმაზე ფიქრში, თუ რა ჭამოთ ხვალ ან ზეგ?
- კვების რაციონის დაგეგმვა უფრო მეტ სიამოვნებას განიჭებთ, ვიდრე უშუალოდ საკვების მიღება?
- გრძნობთ თუ არა დანაშაულის გრძნობას, როდესაც თქვენს მიერ დაწესებულ კვების რეჟიმს არღვევთ?
- საკვების ხარისხი თქვენთვის უფრო მნიშვნელოვანია, ვიდრე მისი გემო?
- რაც უფრო “ჯანსაღად“ იკვებებით, მით უფრო მკაცრი ხდებით საკუთარი თავის მიმართ?
- ამცირებთ თუ არა იმ პროდუქტების ჩამონათვალს, რომლებსაც “ნებადართულად“ მიიჩნევთ?
- უარს ამბობთ თუ არა საყვარელ კერძებზე მხოლოდ იმიტომ, რომ ისინი არ ითვლება “სუფთად“?
- გიჭირთ თუ არა რესტორანში ან სტუმრად კვება, რადგან იქ პროდუქტების ხარისხს ვერ აკონტროლებთ?
შედეგების ინტერპრეტაცია:
- 2-3 დადებითი პასუხი: თქვენ საკმაოდ ყურადღებიანი ხართ კვების მიმართ, რაც კარგია, თუმცა ეცადეთ, მეტი ზომიერება შეინარჩუნოთ.
- 4-6 დადებითი პასუხი: თქვენ ორთორექსიის რისკის ჯგუფში ხართ. კვება თქვენთვის უკვე სტრესის წყაროდ იქცა. სასურველია გადახედოთ თქვენს დამოკიდებულებას საკვების მიმართ.
- 7-8 დადებითი პასუხი: ეს მიუთითებს კვებითი ქცევის სერიოზულ დარღვევაზე. ამ შემთხვევაში რეკომენდებულია კონსულტაცია სპეციალისტთან (ფსიქოლოგთან ან დიეტოლოგთან), რათა კვებამ თქვენი ცხოვრების ხარისხი საბოლოოდ არ დააზიანოს.
მარიამ ქურხაშვილი