პალმის ზეთი: რამდენად მავნებელია ის?
ხშირად გვესმის, რომ ამ ტიპის მცენარეული ზეთი საშიშია ადამიანის ჯანმრთელობისთვის. რამდენად საფუძვლიანია ეს შეშფოთება?
რა არის პალმის ზეთი?
პალმის ზეთი მიიღება პალმის ხის ნაყოფიდან. ეს მცენარე დასავლეთ აფრიკაშია, მაგრამ ის კარგად იზრდება ნებისმიერ ნოტიო ტროპიკულ კლიმატში და დღეს პალმის ზეთის უმეტესი ნაწილი (დაახლოებით 85%) ინდონეზიასა და მალაიზიაში იწარმოება.
პალმის ზეთი ფართოდ გამოიყენება კვების და კოსმეტიკის ინდუსტრიებში მისი შედარებით ხელმისაწვდომი ფასისა და ხანგრძლივი შენახვის ვადის გამო.
რომელ პროდუქტებსა და საქონელში გამოიყენება პალმის ზეთი?
პალმის ზეთი გვხვდება სხვადასხვა პროდუქტებში - ძირითადად გადამუშავებულ საკვებში, სწრაფი კვების პროდუქტებსა და მზა საკვებში. ხშირად უმატებენ:
- ორცხობილებს, კრეკერებს, კრუტონებს და ა.შ.
- პურის გარკვეულ სახეობებს
- საუზმის ბურღულეულს
- მარგარინს, კარაქს, არაქისის კარაქს და ა.შ.
- მომენტალური მომზადების მაკარონს
- ცომეულს (ფუნთუშებს, დონატებს, ფენოვან ცომეულს და ა.შ.)
- კარტოფილის ჩიფსებს
- საკონდიტრო ნაწარმს: ნაყინს, შოკოლადს, კანფეტებს, ნამცხვრებს და ა.შ.
- ბავშვის საკვებს.
ამ ტიპის ზეთი ასევე გვხვდება შამპუნებში, შხაპის გელებში, საპნებში, ჭურჭლის სარეცხ სითხეებში, საწმენდ საშუალებებში, კბილის პასტაში, დეოდორანტებსა და სხვადასხვა კოსმეტიკურ საშუალებებში.
რით განსხვავდება რაფინირებული და არარაფინირებული პალმის ზეთი?
არარაფინირებული ზეთი არის პროდუქტი, რომელიც პირდაპირ მიიღება პალმის ხის ნაყოფიდან. იგი გამოირჩევა მოწითალო ელფერით და სპეციფიკური გემოთი და სუნით. რაფინირებული ზეთი გადის გაწმენდისა და დამუშავების რამდენიმე ეტაპს და თითქმის არ აქვს გემო ან სუნი. რაფინირებული პალმის ზეთი ყველაზე ხშირად გამოიყენება კვების მრეწველობაში.
რას შეიცავს პალმის ზეთი?
ერთი სუფრის კოვზი პალმის ზეთი (15 გრამი) შეიცავს:
- 140 კალორიას
- 0 გ ნახშირწყლებს
- 0 გ ცილას
- 15 გ ცხიმს, რომლის დაახლოებით 50% ნაჯერი ცხიმებია და დაახლოებით 40% მონოუჯერი ცხიმოვანი მჟავები. პოლიუჯერი ცხიმოვანი მჟავები მცირე რაოდენობითაა (დაახლოებით 10%).
- კაროტინოიდები (A ვიტამინის წინამორბედები)
- E ვიტამინი (ტოკოფეროლები და ტოკოტრიენოლები)
პალმის ზეთი: სარგებელი და ზიანი
პალმის ზეთი შეიცავს ჯანსაღ ნივთიერებებს - ანტიოქსიდანტებს (კაროტინოიდები, ტოკოფეროლები და ტოკოტრიენოლები), მაგრამ მათი მნიშვნელოვანი ნაწილი იკარგება რაფინირების პროცესში. ის ასევე შეიცავს საკმაოდ დიდი რაოდენობით ნაჯერ ცხიმს, რაც ხელს უწყობს „ცუდი“ ქოლესტერინის (დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინი, ანუ LDL) დონის მატებას და შეიძლება გაზარდოს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკი.
მეორე მხრივ, პალმის ზეთი თავად არ შეიცავს ტრანსცხიმებს, რომლებიც ჯანმრთელობისთვის ყველაზე მავნედ ითვლება (ჩვეულებრივი ნაჯერი ცხიმებისგან განსხვავებით, ისინი არა მხოლოდ ზრდიან „ცუდი“ ქოლესტერინის დონეს, არამედ ამცირებენ „კარგი“ ქოლესტერინის, ანუ მაღალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების, ანუ HDL-ის დონეს).
მცენარეული ზეთის მრავალი სახეობა საკვების გადამუშავებაში გამოყენებამდე გადის პროცესს, რომელსაც ჰიდროგენიზაცია ეწოდება.
ეს მათ თხევადიდან ნახევრად მყარ ფორმაში გარდაქმნის. ნაწილობრივი ჰიდროგენიზაცია მნიშვნელოვნად ზრდის ზეთში მავნე ტრანსცხიმების შემცველობას. პალმის ზეთი იშვიათად ექვემდებარება ამ პროცესს, რადგან ის ბუნებრივად ნახევრად მყარ მდგომარეობაშია ოთახის ტემპერატურაზე.
როგორ მოქმედებს პალმის ზეთი გულ-სისხლძარღვთა სისტემაზე?
პალმის ზეთი შეიცავს დაახლოებით თანაბარი რაოდენობით ნაჯერ და უჯერ ცხიმოვან მჟავებს. კარგად არის ცნობილი, რომ ნაჯერი ცხიმებით მდიდარ საკვებს შეუძლია გაზარდოს „ცუდი“ ქოლესტერინის (დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების, ანუ LDL) დონე ორგანიზმში.
LDL-ის მაღალმა დონემ შეიძლება ხელი შეუწყოს გულ-სისხლძარღვთა სხვადასხვა დაავადებების, პირველ რიგში ათეროსკლეროზის განვითარებას. პალმის ზეთი შეიცავს ნაკლებ ნაჯერ ცხიმს, ვიდრე, მაგალითად, ქოქოსის ზეთი, რძის პროდუქტები ან ცხოველური ცხიმი, მაგრამ მნიშვნელოვნად მეტს, ვიდრე ზეითუნის ან მზესუმზირის ზეთი. სწორედ ამ მიზეზით, ბევრი მეცნიერი და კარდიოლოგი ამტკიცებს, რომ პალმის ზეთის დიდი რაოდენობით მიღება ზრდის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკს.
თუმცა, ყველა მკვლევარი არ იზიარებს ამ მოსაზრებას. ზოგი მიიჩნევს, რომ პალმის ზეთი, ანტიოქსიდანტებისა და უჯერი ცხიმების მაღალი შემცველობის გამო, შესაძლოა სასარგებლოც კი იყოს გულისა და სისხლძარღვებისთვის.
როგორ მოქმედებს პალმის ზეთი ტვინისა და ნერვული სისტემის ჯანმრთელობაზე?
პალმის ზეთი შეიცავს დიდი რაოდენობით E ვიტამინს ტოკოტრიენოლების სახელით ცნობილი ნივთიერებების სახით, რომლებსაც აქვთ ძლიერი ანტიოქსიდანტური და ნეიროპროტექტორული აქტივობა. კვლევები აჩვენებს, რომ ტოკოტრიენოლებს აქვთ დამცავი ეფექტი ტვინზე, ამცირებენ დემენციის, ინსულტის რისკს და ანელებენ ასაკთან ერთად გონებრივი შესაძლებლობების დაქვეითებას.
მოქმედებს თუ არა პალმის ზეთი კიბოს რისკზე?
თავად პალმის ზეთი არ ითვლება კანცეროგენად. თუმცა, ზოგიერთი კვლევა ვარაუდობს, რომ მისი შემადგენელი პალმიტინის მჟავა (ნაჯერი ცხიმის სახეობა) ხელს უწყობს კიბოს ზოგიერთი სახეობის დროს მეტასტაზირებას. პალმის ზეთის გარდა, პალმიტინის მჟავა მრავალი სხვა - რძის, ცხოველური და მცენარეული ცხიმის კომპონენტია.
თავად პალმის ზეთს შეუძლია ჰქონდეს როგორც მავნე, ასევე სასარგებლო გავლენა ორგანიზმზე. ექსპერტების უმეტესობა მიიჩნევს, რომ მისი ზომიერად მოხმარება მისაღებია.
თუმცა, მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ ჩვენ ყველაზე ხშირად მას ვიყენებთ მაღალგადამუშავებულ საკვებში (სწრაფი კვება, ჩიფსები, შოკოლადის ბატონები, გაცხელებისთვის მზა კერძები, მზა საკვები, მრავალი საკონდიტრო ნაწარმი და ა.შ.), რაც მნიშვნელოვან საფრთხეს უქმნის ჩვენს ჯანმრთელობას, რაც დასტურდება მრავალი კვლევით.
ექიმები და ნუტრიციოლოგები გვირჩევენ, მაქსიმალურად შევზღუდოთ მაღალგადამუშავებული საკვების მოხმარება, მიუხედავად იმისა, შეიცავს თუ არა ისინი პალმის ზეთს.